Geografia

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.

Fairytale warning.png Aqueste article es pas acabat. Es en fasa d'escritura o de reestructuracion importanta.
  • Son estat actual es provisòri, e se deu prene amb prudéncia.
  • Una version melhorada es en preparacion e deuriá èsser disponibla dins pauc de temps. Per ne seguir l'avançament o i participar, consultatz la pagina de discussion.


La geografia (dau grego ancian γεωγραφία – geographia, compausat de « η γη » (hê gê) (la Tèrra) et « γραφειν » (graphein) descriure[1], puei dau latin geographia, literalament revira per « dessenh de la Tèrra »[2]) es una sciéncia que a per objècte la descripcion de la Tèrra e en particular l'estudi dei fenomèns fisics, biologic e uman que se produrron sus lo glòbe terrèstre. Lo portau de l'informacion geografica dau govèrn dau Quebèc definisse la geografia coma « una sciença de la conoissença de l’aspècte actuau, naturau et uman de la superficia terrèstre. Permete de comprene l’organisacion espaciala de fenomèns (fisics o umans) que se manifestan dins lo nòstre environament e faiçonan lo nòstre monde ».

Vermeer, Lo geografe, Frankfurt am Main, de: Städelsches Kunstinstitut, 1669

Se devesisse en tres branca principaus :

  • Geografia matematica qu'es la promier a estre aparéigut embé « l'estudi dei formas e dei dimensions de la Tèrra » a travèrs la geodésia ;
  • Geografia fisica que comprène dei disciplinas scientificas integrant lei sciencias naturalas ;
  • Geografia umana que comprène dei disciplinas scientificas integrant lei sciencias socialas.

Un scientific especialisat en geografia es un geografe o una geografa.

Lei geografes se pausan tres questions majoras quand agachan la Tèrra :

  • Qui ? - Leis individüs/lei societats ocupan l'espaci embé lors valors, lors mòdes de vida.
  • Qué ? - L'impacte d'aquesteis òmes, que siá economic, sociau, o environamentau, produch de lors institucions, de la recèrca, de lei tecnicas, deis escambis o encara de l'esplecha de lei ressorsas naturalas.
  • Onte ? - La question fondamentala en geografia, lo luec d'aquesteis activitats umanas, generalament la rason dei localisacions.
  • Quand ? - La periòde istorica onte lei individüs o lei societats produson deis espacis que s'ajustan o concurrencian lei precedents.

IstòriaModificar

Lei geografias primitivasModificar

Lei descubèrtas arqueologicas mòstran l'existéncia d'un interès ancian en lei societats umanas per l'organizacion de son espaci. Aquela pensada èra sovent integrada a un racònte mitic deis originas (cosmogonia). Lo petroglif de Bedolina es ansin una dei cartas topograficas pus vièlhas identificadas a l'ora d'ara. Representa un plan topografic e de figuras animalas e umanas[3]. Certanei figuras semblan datar dau Temps dau Bronze (2200-750 avC)[4].

Tre l'Antiquitat Auta, leis Estats organizats desvolopèron una geografia primitiva destinada a representar e mestrejar son territòri. Aquela tradicion emergiguèt d'un biais independent dins plusors regions diferentas coma o mòstran l'existéncia de sabers cartografics ancians en Mesopotamia, en Egipte, en China e en America. Ben sovent, la descripcion de l'espaci foguèt separat d'aquela dau temps, çò qu'es a l'origina de la separacion actuala entre l'istòria e la geografia. Ansin, fòrça tractats foguèron redigits per descriure de territòris per d'autors diferents coma lo Shu Jing chinés[5] e lo Periple de la Mar Eritrèa roman[6]. Lo tèrme « geografia » eu meteis foguèt inventat per lo Grèc Eratostenes au sègle III avC[7].

Se fau nòtar que lei geografias primitivas èran pas unicament terrèstras. D'efiech, dins l'Ocean Pacific, de pòbles micronesians imaginèron de sistèmas permetent de depintar lei corrents marins amb de bastons e de cauquilhatges. Aquò explica lei migracions maritimas d'aquelei populacions dins leis illas dau Pacific.

L'aparicion de la geografia sabentaModificar

Lei Grandei DescubèrtasModificar

Article detalhat : Grandei Descubèrtas.

Lei Grandei Descubèrtas marquèron una etapa decisiva dins la formacion de la geografia sabenta. Pasmens, aquela formacion foguèt pas un procès sobde. Au contrari, foguèt lo resultat d'una lenta evolucion que connectèt lei besonhs eissits de la descubèrta dau mond per leis Europèus e l'eiretatge antic e medievau de viatjaires e de geografs coma Erodòt (484-425 avC), Al-Khwarizmi (v. 780-850), Marco Polo (1254-1324) ò Ibn Battuta (1304-1368/1377). D'efiech, la tradicion dau racònte de viatge, sovent orientat vèrs la descripcion deis activitats economicas car escrich per de marchands, dispareguèt jamai. Pasmens, a partir de la fin dau sègle XV, lo fenomèn cambièt de natura en causa de la multiplicacion deis exploracions. De mai, en causa de l'aumentacion dei distàncias, deguèt tanben integrar d'elements novèus coma la geografia astronomica ò l'usatge de la bossòla.

Aquò entraïnèt una aumentacion de la recèrca en cartografia e dins la produccion de cartas, especialament de cartas marinas. D'efiech, lo nombre de portolans, una carta marina apareguda a la fin dau sègle XIII en Mediterranèa, venguèt pus important[8]. Representèron tant Euròpa que lei regions exploradas per lei navegaires. N'existiá dos tipes. Lo premier, generalament grossier, èra utilizat dirèctament per lei marins. Lo segond, fòrça ornat e dessenhat sus de materiaus de qualitat, èra una òbra d'art destinada ai corts reiaus e ais elèits. Objècte de prestigi, mòstra la volontat creissenta dei poders estataus dau periòde de mestrejar lor territòri d'una maniera pus eficaça. Aqueu trabalh foguèt sostenguda per la redescubèrta de la Geografia de Ptolemèu que permetèt de melhorar la teoria de la cartografia gràcias a l'utilizacion de metòdes estructurats per calcular la posicion dei ponchs[9]. De mai, aquò participèt a la difusion de planisfèris au sen de la societat, çò que permetèt de fixar de convencions importantas coma lo posicionament dau nòrd en aut de la carta.

La fondacion de la geografia modèrnaModificar

La fondacion de la geografia modèrna aguèt principalament luòc durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715). Se debanèt en parallèl dau perfeccionament dei tecnicas de cartografia. D'efiech, l'absolutisme reiau francés menèt au desvolopament dau concèpte d'Estat-Nacion. Es a dire que lo poder reiau decidèt de fortificar l'espaci territòriau francés. Puei, s'interessèt a optimizar la gestion d'aqueu territòri e a assegurar lo contraròtle dau locau per lo nacionau. Per aquò, lei rèis de França ordonèron de realizar una carta precisa dau Reiaume (Depaus de la Guèrra[10], trabalhs dei Cassini, etc.) e de melhorar lei relevats d'informacion sus la societat e l'economia. De projèctes similars apareguèron pauc a pauc dins leis autreis Estats europèus.

Lei geografias « nacionalas »Modificar

L'institucionalizacion de la geografiaModificar

Dins lo corrent dau sègle XVIII, la geografia europèa seguiguèt l'evolucion deis autrei sciéncias dau periòde en s'institucionalizant sota la direccion. Per exemple, en França, foguèt imaginada tre 1785 la creacion d'una societat sabenta de geografs. Après lei trèbols liats ai guèrras revolucionàrias e napoleonencas, foguèt finalament fondada en 1821 sota lo nom de Société de Géographie[11]. En Anglatèrra, de clubs privats coma lo Raleigh Club se multipliquèron durant lo meteis periòde. Menèron a la creacion de la Royal Geographical Society en 1830[12]. Aqueu periòde foguèt donc caracterizat per la volontat de racionalizar lei sabers sus lo mond. Es tanben l'epòca dei viatjes sistematics destinats a explorar lei Terrae Incognitae dau planisfèri. Lo movement filosofic dei Lutz acompanhèt fòrça aquela evolucion amb de personalitats coma l'explorator enciclopedista Alexander von Humboldt (1769-1859) qu'es benlèu lo prototipe dei premiers geografs « universitaris »[13].

Aquela transicion vèrs lo professionalisme de la disciplina permetèt a la geografia de venir una disciplina escolara e universitària. L'estrambòrd per la descubèrta dau mond en Euròpa sostenguèt fòrça aquela transformacion. Aquò menèt a la « scientifizacion » progressiva de la geografia. De personalitats coma Paul Vidal de La Blache (1845-1918) en França[14] e Friedrich Ratzel (1844-1904) en Alemanha[15] aguèron un ròtle major dins aqueu procès. Una particularitat de l'aspècte nacionau d'aqueleis evolucions foguèt l'emergéncia d'escòlas nacionalas que gardèron una identitat distinta fins a la segonda mitat dau sègle XX. Per exemple, lo movement de Ratzel se destrièt per son concèpte de Lebensraum[16]. En revènge, l'escòla francesa se concentrèt sus la nocion de region e conoguèt un gròs prestigi internacionau[17].

La geografia « classica »Modificar

La geografia contemporanèaModificar

Lo desvolopament deis estudis espaciausModificar

L'interès creissent per lei particularitats territòrialasModificar

Lo desvolopament de complementaritats entre lei diferentei brancas de la geografiaModificar

Concèptes e metòdes principausModificar

Lei basas istoricasModificar

La cartografiaModificar

Article detalhat : Cartografia.

Lei sistèmas d'informacion geograficaModificar

La teledeteccionModificar

Article detalhat : Teledeteccion.

Lei metòdes quantitatiusModificar

Disciplinas principalasModificar

La geografia umanaModificar

Article detalhat : Geografia umana.

La geografia fisicaModificar

Article detalhat : Geografia fisica.

La geografia matematicaModificar

Article detalhat : Geografia matematica.

La geografia militaraModificar

Article detalhat : Geografia militara.

La geografia militara es una branca particulara de la geografia. Apareguda après la desfacha francesa de 1871, es un corrent de pensada que cèrca d'utilizar leis otís e lei concèptes geografics per un usatge militar. Istoricament, la cartografia n'èra la disciplina centrala car la manca de cartas dins leis Estats-Majors francés foguèt un factor determinant de la victòria alemanda[18]. Pasmens, uei, totei leis aspèctes de la geografia universitària i son integrats (climatologia, idrologia, urbanizacion, geografia sociala, geografia culturala, etc.), especialament dins leis operacions destinadas a restaurar ò mantenir la patz dins un territòri donat.

AnnèxasModificar

Liames intèrnesModificar

BibliografiaModificar

  • (fr) Philippe Boulanger, Géographie militaire, Carrefours Les Dossiers, 2006.
  • (fr) Alain Corbin, Terra incognita : Une histoire de l'ignorance XVIIIe-XIXe siècle, Albin Michel, 2020.
  • (fr) Paul-David Régnier, Dictionnaire de géographie militaire, CNRS Éditions, 2008.

Nòtas e referénciasModificar

  1. « GÉOGRAPHIE : Etymologie de GÉOGRAPHIE », www.cnrtl.fr (consultat lo 10 març 2017)
  2. P.Merlin, F. Choay, Dictionnaire de l'urbanisme et de l'aménagement, PUF, 2010
  3. (fr) Christian Jacob, L'empire des cartes. Approche théorique de la cartographie à travers l'histoire, Albin Michel, 1992, pp. 41-48.
  4. (es) M. Beltrán Llorís, Los grabados rupestres de Bedolina (Valcamonica), BCSP, vol. VIII, 1972, pp. 121-158.
  5. (en) Liao Mingchun, A Preliminary Study on the Newly-unearthed Bamboo Inscriptions of the Chu Kingdom: An Investigation of the Materials from and about the Shangshu in the Guodian Chu Slips, Taiwan Guji Publishing Co., 2001.
  6. (fr) Christian Robin, « L'Arabie du sud et la date du Périple de la mer Érythrée. Nouvelles données », Journal asiatique, n° 279, 1991, pp. 1-30.
  7. (fr) Paul Claval, Histoire de la géographie, PUF, coll. « Que sais-je ? », 2011, p. 12.
  8. (fr) Monique de la Roncière e Michel Mollat du Jourdin, Les Portulans, cartes marines du XIIIe au XVIIe siècle, Nathan, 1984.
  9. En revènge, lo redescubèrta de Ptolemèu entraïnèt egalament lo retorn a de cartas anticas qu'èran ben mens precisas que lei portulans medievaus.
  10. (fr) Patrice Bret, « Le Dépôt général de la guerre et la formation scientifique des ingénieurs-géographes militaires en France (1789-1830) », Annals of Science, 48/2, 1991, pp. 113-157.
  11. (fr) Alfred Fierro, La Société de géographie (1821-1946), Centre de recherches d'histoire et de philologie de la IVe section de l'École pratique des hautes études », V, Hautes études médiévales et modernes, n° 52, Droz / H. Champion, 1983.
  12. (en) H. R. Mill, The record of the Royal Geographical Society, 1830–1930, Royal Geographical Society, 1930.
  13. (de) Kurt-Reinhard Biermann, Alexander von Humboldt, 4a edicion, Teubner, 1990.
  14. (fr) Vincent Berdoulay, La formation de l'école française de géographie (1870-1914), Comité des travaux historiques et Scientifiques, 1981.
  15. (fr) Marie-Claire Robic, « La réception de Friedrich Ratzel en France et ses usages au temps de l’installation de la géographie à l’Université (années 1880-1914) », Revue germanique internationale, n° 20,‎ 1èr de decembre de 2014, pp. 13–39.
  16. (en) Mechtild Rössler, « Geography and Area Planning under National-Socialism », dins Margit Szöllösi-Janze (dir.), Science in the Third Reich, Berg Publishers, 2001, p. 59-79.
  17. (fr) Paul Claval e André-Louis Sanguin (dir.), La Géographie française à l'époque classique (1918-1968), L'Harmattan, 1996.
  18. (fr) Philippe Boulanger, La géographie militaire française (1871-1939), Economica, 2002, pp. 35-41.