Sistèma Internacionau d'Unitats

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.

Lo Sistèma Internacionau d'Unitats, o SI, es lo sistèma d'unitats de mesura pus largament utilizat dins lo monde. L'SI es comunament nomat « sistèma metric ». A tota unitat de l'SI son associats un nom e un simbòl. Aqueu sistèma pòt èsser legalament utilizat dins totei lei país dau monde, comprés leis Estats Units, e es obligatòri dins fòrça país. Lei país que trabalhan encara oficialament amb d'unitats que fan pas partida de l'SI (Estats Units, Libèria e Birmania) lei definisson d'après lo Sistèma Internacionau.

Fotografia de quatre instruments de mesura usuaus.

L'SI foguèt adoptat per la 11a Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras (CGPM) en 1960 e compren sèt unitats de basa, qu'a partir d'elei se definisson divèrseis unitats derivadas. La nòrma ISO 1000 (ICS 01.060) descriu leis unitats de l'SI e lei règlas per l'usança de sei multiples e de certaneis autreis unitats. La Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras enóncia tanben de règlas sus la tipografia deis simbòls utilizats dins leis unitats de mesura. Per exemple, fau utilizar una majuscula per lei simbòls deis unitats derivadas de noms pròpris. Vaicí un exemple d'aplicacion d'aquela règla. L'unitat de mesura de l'intensitat dau corrent electric es l'ampèr, dau nom dau fisician André-Marie Ampère, mai lo simbòl s'escriu A. La soleta excepcion es lo simbòl dau litre, qu'es encara tolerat (en 1990) d'utilizar per simbòl la letra majuscula « L » o la letra minuscula « l » (per mai de precisions, vejatz [1].)

CronologiaModificar

 
Fotografia d'un mètre de referéncia realizat en 1797 per Jean-François Chalgrin per presentar leis unitats novèlas a la populacion parisenca.

Trobaretz aicí leis etapas pus importantas, dau sistèma metric decimau de 1793 fins a l'ora d'ara:

La nòrma dau Sistèma Internacionau d'Unitats: règlas generalas d'escritura deis unitats, dei simbòls e dei nombresModificar

GenelitatsModificar

 
País signataris de la Convencion dau Mètre : membres actuaus dau BIPM (roge sorn), membres associats (roge clar), èx-membres (verd sorn), èx-membres associats (verd clar).

Donam çai sota una traduccion d'un extrach significatiu d'aquela nòrma, d'après l'edicion de 2006 de la brocadura oficiala en francés editada per lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras (BIPM). Se tracta ben de nòrmas internacionalas; per de rasons liadas a l'istòria dau sistèma metric, la lenga oficiala dau BIPM es lo francés: lo tèxt d'aquela brocadura es traduch en d'autrei lengas (alemand, anglés, castelhan, chinés, japonés, portugués, etc.), mai la version francesa fa fe.

Aquelei nòrmas son en vigor dins fòrça país, en particular aquelei de l'Union Europèa. Son independentas de la lenga (la soleta excepcion es lo separator decimau, virgula o ponch segon lei país). Fau notar, en particular:

  • L'unicitat (e l'invariabilitat gramaticala) dei simbòls que representan leis unitats de mesura. Fau ben destriar lo nom de l'unitat (dependent de la lenga) de son simbòl. Per exemple:
    • "km" notarà, segon la lenga: kilometre o kilometer (anglés), kilómetro (castelhan), quilòmetre (catalan), kilomètre (francés), chilometro (italian), quilomètre (occitan), etc.
    • "h" notarà, segon la lenga: hour (anglés), hora (castelhan e catalan), heure (francés), ora (italian e occitan), etc.
  • D'après la 9a Conferéncia generala (1948, Resolucion 7) e la 22a Conferéncia generala (2003, Resolucion 10), lei nombres "lòngs" pòdon (facultativament) èsser partejats en grops de 3 chifras, separats per d'espacis insecables, jamai per de ponchs.
    • Per exemple, s'escriu: 1 234 567 o 1234567 mai pas 1.234.567

Extrach d'aquela nòrmaModificar

 
Representacion deis interdependéncias entre leis unitats de basa dau SI.
  • Leis unitats fondamentalas (lo nom es entre parentèsis, precedit dau simbòl de l'SI):
    • longor: m (mètre)
    • massa: kg (quilograma),
    • temps: s (segonda)
    • intensitat electrica: A (ampèr)
    • temperatura: K (kelvin)
    • intensitat luminosa: cd (candèla)
    • quantitat de matèria: mol (mòl)
  • Leis unitats derivadas: aira (o superfícia), volum, velocitat, acceleracion, fòrça, pression, energia, etc.
  • Leis unitats que fan pas partida de l'SI, mai que son usança es acceptada amb l'SI:
    • massa: t (tona)
    • temps: min (minuta), h (ora), d (jorn)
    • aira (superfícia): ha (ectara)
    • volum: l (litre)
  • Lei multiples o sotamultiples:
    • deca: da (dam: decamètre)
    • deci: d (dm: decimètre)
    • ecto: h (hm: ectomètre; hl: ectolitre)
    • centi: c (cm: centimètre)
    • quilo: k (km: quilomètre)
    • milli: m (mm: millimètre), etc.
  • Lo nom de l’unitat propriament dich comença totjorn per una minuscula (a mens que siá lo premier mot d’una frasa o dau nom « gra Celsius »). Aquesta règla s'aplica ai noms d'unitats derivats d'un nom pròpri de persona.
    • Per exemple: "lo mètre es una unitat de longor"; "lo pascal es una unitat de pression"(mai pas: "lo Pascal es...").
  • Lei simbòls deis unitats s'escrivon en letras romanas (drechas): m (mètre), kg (quilograma).
  • Lei simbòls deis unitats s'escrivon en minusculas, alevat aquelei que derivan d’un nom pròpri de persona: en aquest cas, la premiera letra dau simbòl es majuscula.
    • Per exemple: km (quilomètre) (mai pas Km); A (ampèr), K (kelvin), N (newton), Pa (pascal), W (watt)
  • Lei simbòls deis unitats son precedits d'un espaci insecable (excepcion unica: se met pas d'espaci davant lei simbòls d'unitats sexagesimalas d'angle: 40° 16' 25").
    • Per exemple: 20 km (mai pas 20km); 30 min; 10 s
  • Lei simbòls deis unitats son pas seguits d’un ponch, a mens que sián plaçats a la fin d’una frasa, lo ponch dependent en aqueu cas de la pontuacion abituala.
  • Lei simbòls s'escrivon sens « s » au plurau (« s » significa "segonda") e sensa ponch finau.
  • Per exemple: 20 km mai pas 20 kms
    • Cas particulars: lo bar e lo bit an per simbòl "bar" e "bit" respectivament (lo nom e lo simbòl son identics); s'escriu doncas la pression exprimidas en bars: 30 bar; s'escriu: 64 bit, 1200 bit/s
  • Lo simbòl dau prefixe se deu pas separar d'aqueu de l’unitat.
    • Per exemple, lo simbòl dau millimètre es: mm
  • Quand una unitat derivada es formada en multiplicant doas unitats o mai, es exprimida per mejan de simbòls d’unitats separats per de ponchs a mieja autor o per un espaci.
    • Per exemple: kg·m o kg m; N·m o N m
  • Quand una unitat derivada es formada en divident una unitat per una autra, se pòt utilizar una barra oblica (/), una barra orizontala o ben d'exponents negatius.
    • Per exemple: m/s o m·s-1
  • Se lo denominator contèn divèrs tèrmes, aquestei se separan per de ponchs e non per de barras de fraccions. Pasmens, vau mai d'utilizar leis exponents negatius, per exemple: W·m-1·K-1.
  • Se deu jamai far seguir sus la meteissa linha una barra oblica e un signe de multiplicacion o de division, a mens que de parentèsis sián apondudas per defugir tota ambigüitat. Dins lei cas complicats, se deu utilizar d'exponents negatius o de parentèsis per defugir tota ambigüitat.
    • Per exemple: m/s2 o m·s-2 mai pas m/s/s
  • Lo simbòl se deu totjorn escriure après lo nombre.
    • Per exemple: 35,6 kg e non pas 35 kg 6 (mai s'escriu: 6 h 54 min).
  • Lo separator decimau es lo simbòl utilizat per separar la partida entiera de la partida decimala dins l'escritura d'un nombre. Poirà èsser, segon l'usança locala, la virgula sus la linha o lo ponch sus la linha (convèn de pas mesclar lei doas usanças).
    • Per exemple: 3,14 o 3.14
  • Lei nombres que comprenon un grand nombre de chifras se pòdon partejar en grops de 3 chifras separats per d'espacis insecables, per fin de facilitar la lectura. Aquelei grops se separan jamai per de ponchs (ni de virgulas). Pasmens, quand i a ren que quatre chifras avans o après lo separator decimau, l'usança es de pas separar lei chifras. D'agropar o non lei chifras es una question de chausida personala.
    • Per exemple: 43 279,168 29 o 43279,16829, mai pas 43.279,168.29
  • Escritura dei nombres en mòde scientific.
    • Per exemple: 1,25 X 10-5 unitat SI

AnnèxasModificar

Liames intèrnesModificar

Liames extèrnesModificar

BibliografiaModificar

Nòtas e referénciasModificar