Bordèu

una comuna francesa

talha= De pas confondre amb Bordèus e Bordeaux.
Cal melhorar l'escritura d'aquel article.
L’ortografia, la gramatica, lo vocabulari, la sintaxi o autres aspèctes lingüistics incorrèctes son a verificar. Podètz corregir o crear la discussion.

Bordèu (Bordels o Bordelz en occitan ancian[4][5], Bordeaux en francés) es la capitau de Guiana, vila principau de Gasconha, atau com prefectura de Gironda e capitau de Nòva Aquitània.

Infotaula d'entitat administrativaBordèu
Bordeaux (fr)
Bordèu (oc) Modifica el valor a Wikidata
Devisalilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem
Nom oficialBordeaux (fr)[1] Modifica el valor a Wikidata
Entitatcomuna francesa Modifica el valor a Wikidata
Administracion
Establiment públic (ca) TraduireBordèu Metropòli‎ Modifica el valor a Wikidata
País Guiana (Caplòc)
Capitala deAquitània, Gironda, Canton de Bordèu-8, arrondiment de Bordèu, Canton de Bordèu-1, Canton de Bordèu-2, Canton de Bordèu-3, canton de Bordèu-4, Canton de Bordèu-5, Canton de Bordèu-6, Canton de Bordèu-7, Nòva Aquitània, zòna de defensa e seguretat Nòrd-Oèst, França e comtat de Bordeus (ca) Traduire Modifica el valor a Wikidata
Politica
 • Cònsol màger Modifica el valor a WikidataPierre Hurmic (EE-LV) (2020-2026)
Membre deLeague of Historical Cities Modifica el valor a Wikidata
Geografia
Modifica el valor a Wikidata
Carte
Coordenadas44° 50′ 16″ N, 0° 34′ 46″ O
Superfícia49,36 km²[2] Modifica el valor a Wikidata
Banhat perGarona Modifica el valor a Wikidata
Limitròf ambBlancahòrt
Bruge
Lo Boscat
Senon (Gasconha)
Aisinas
Hloirac
Bassens
Merinhac
Peçac
Talança
Begla
Larmont Modifica el valor a Wikidata
Altitud mejana6 m Modifica el valor a Wikidata
Fus orariUTC+01:00 (ora estandard)
UTC+02:00 (ora d'estiu) Modifica el valor a Wikidata
Demografia
 • Totala261 804[3] Modifica el valor a Wikidata ab. (1 de genièr de 2021 Modifica el valor a Wikidata)
 • Densitat5 303,97 ab./km²
Entitat d'estatisticaàrea de concentració metropolitana de Bordeus (ca) Traduire
unitat urbana de Bordeus (ca) Traduire Modifica el valor a Wikidata
Gentilicibordalés, bordalesas
Bordelais en francés
Istòria
AnteriorBurdigala (ca) Traduire Modifica el valor a Wikidata
Autras informacions
Còdi postal33000, 33100, 33200, 33300 e 33800 Modifica el valor a Wikidata
EmbessonatgesBristol (1947–)
Lima (1956–)
Ciutat de Quebèc (1962–)
Los Angeles (1964–)
Munic (1964–)
Porto (1978–)
Bakó (1979–)
Fukuoka (1982–)
Madrid (1984–)
Asdod (ca) Traduire (1984–)
Casablanca (1988–)
Sant Petersborg (1992–)
Riga (1993–)
Cracòvia (1993–)
Wuhan (1998–)
Bamako (1999–)
Bilbao (2000–)
Oran (2003–)
Ouagadougou (2005–)
Ramallah (2007–) Modifica el valor a Wikidata

Sit webbordeaux.fr Modifica el valor a Wikidata

En 2020, la comuna de Bordèu que tien ua populacion de 263 247 abitants[6] per ua superfícia de 49,36 km². La soa devisa en latin es Lilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem.[7]

La vila es coneishuda dens lo monde tot entà son vinhau, sustot dumpui lo sègle xviii, que fut per era un vertadèir atge d'aur. Bordèu es situat geograficament au ras de las Lanas de Gasconha.

Despuish junh de 2007, dab mei de 1 810 ectaras, que s'agí de la mei grana vila protegida au monde dab l'inscripcion deu Pòrt de la Lua sus la lista deu patrimòni mondiau de l'UNESCO, entà la soa unitat arquitecturau classica e neoclassica perdurant despuish la debuta deu sègle xviii representant «un ensemble de bens culturaus e naturaus d'un interès excepcionau entà l'eretatge comun de l'umanitat.»

Geografia

modificar

Bordèu es situada a l'oèst d'Occitània e es adaigada per Garona. I a 260 958 abitants dens la ciutat de Bordèu, e mèi de 809 562 dens l'aglomeracion.

Après un periòde rapide de despoblament e d'importantas òbras de renovacion dens los quartièrs mei ancians, la populacion de la vila que s'ei estabilizada . Dens lo medish temps, la soa zòna metropolitana que's desvolòpa a un ritme rapide, pr'amor d'ua hòrta expansion urbana. Aquera expansion qu'ei devuda au hèit qui los ostaus despassan rarament dus o tres solèrs, quitament dens las banlègas pròchas deu centre-vila.

Après aver abandonat un projècte de mètro leugèr automatic de tipe VAL (Aleugerit Automatic Vehicle), la vila que s'ei dotada d'un hialat de tram, inaugurat lo 21 de deceme de 2003. Ua de las soas particularitats qu'ei l'abséncia de catenari dens las zònas toristicas, puishque los trams receben la lor alimentacion electrica deu sòu.

Demografia

modificar


Evolucion demografica
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
104 676 91 652 92 219 89 202 99 062 98 705 104 686 125 520 130 927
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
149 928 162 750 194 241 194 055 215 140 221 305 240 582 252 415 256 906
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
256 638 251 947 261 678 267 409 256 026 262 990 258 348 253 751 257 946
1962 1968 1975 1982 1990 1999 - - -
249 688 266 662 223 131 208 159 210 336 215 363 232 260[8] - -

Lo clima d'Aquitània es de tipe oceanic; a Bordèu los ivèrns son doç e los estius cauds. Las pluèjas son sovendièras e repartidas tot lo long de l'annada damb 820 mm d'aiga e 150 jorns plojós per annada.

Urbanisme

modificar

Bordèu es una vila espandida, bassa e clara. Es caracterizada per las faciadas classicas de sos cais e per sas botigas que son ostalòts de pèira de un o dus nivèus comportant un casau.

 

Sus lo plan, pòden veire encara la ciutat romana. Los ostaus esturen remplaçats per bastiments mèi nèus. Es un rectangle orientat nòrd-sud que l'ais màger, l'antic cardo, es l'actuau carrièra Santa Catarina dinc au cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani son istoriats per las carrièras daus Tres Conilhs, Porta Dijeus e lo Cors de l'Intendéncia. Aquela vila s'estamplèva, abans la bastison dau premèirs barris, dinc au mons Judaïc. Devath lo grand teatre son las roinas daus Pilars de Tutela, un edifici ubèrt compausat d'una auta colomnada que n'era vesedoira dempuei la ribèira e dont la foncion es desconeishuda. Lo darrèir vestigi d'aquera epòca es lo Palais Galian, qu'es çò que demòra d'un anfiteatre de 15 000 espectators. representats A l'edat Mejana, tres edificis religiós son bastits a l'entorn de la vila : un site paleocrestian a l'oèst, on es adara la basilica de Sent Saurin, una glèisa au sud, probèt de la futura catedrala de Sent Andriu, lo tresau qu'es una comunautat benedictina au sud-èst, site de l'abadiala de Senta Crotz.

Au sègle XIII la vila s'esten a l'entorn dau pòrt antic e entre los actuaus cors Victor Hugo e Alsace Lorraine. Una novèra murralha es bastida, qu'ensarra una trama urbana densa e tòrta. Au sègle XIV, una segonda cintura de barris tempta d'enserrar los bastiments qu'an desbordat dinc a l'actuau plaça de la Victòria e a l'abadiá benedictina de Senta Crotz. Los cors Pasteur e de la Marne soslinhan aquera avançada.

Au sègle XV, Carles VII de França ensarra la vila entre duas fortaressas, lo Fòrt dau Har e lo Castèth Tropeita. Aquel serà destruisut per venir la Plaça de las Quinconças.

Au sègle XVI, cap au nòrd, un quartèir de vinatariás es bastit per de negociants sus d'ancians terrenhs monastics : los Chartrons.

Aus sègles XVII e XVIII, se bastit la vila de faciadas classicas que vesem encara auèi. Las faciadas daus cais bastidas suus ancians barris, Gran Teâtre, Andanas de Tourny, Jardin Public.

Lo sègle XIX vei l'arribada dau tren, lo desvolopament dau quartèir de La Bastida sus la riba dreita, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst cap aus baloards.

Au sègle XX, lo lac es cavat au nòrd on es bastida la fèira internacionau. Au sud, son dus ponts de mei que travèrsan la ribèira. Quartèirs nèus sortissen de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre, las facultats dèishan la vila per lo domeni universitari de Talença, e la populacion aumenta dens las comunas a l'entorn.

Au sègle XXI, la comuna a profitat dau tram per unificar la vila, favorizar la circulacion. Los batèus aniràn pas mei per los cais, aqueths son tornats aus peishonèirs. L'arribada dau TGV estut l'ocasion de reviscolar lo quartèir au sud de la gara Sent Jan, barrejant burèus e abitacions.

Transpòrts

modificar

Estradas

modificar

La vila es desservida per las autorotas :

Aquelas autorotas son ligadas a la rocada A630, que contorna Bordèu, aquò pòt explicar qu'aquera es sovent encombrada.

Vias ferradas

modificar

Las grandas linhas de camin de fèrre arriban a l'estacion de Sent Joan. La ligason de TGV permetrà de religar París en 2 h a la fin de 2016. Nantas es a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h. La ret de TER liga las vilas de la region.

Passatges de Garona

modificar

Ponts rotèrs

modificar

Ponts ferroviaris

modificar
  • Palanca Sent-Joan
  • Pont ferroviari de Bordèu

Ligasons aerianas

modificar

L'aeropòrt internacional de Bordèu Merinhac acuèlha lo trafec de passatgièrs e de merças.

Tram e bus

modificar
 
Tram de Bordèu

La ret TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) es compausat de :

  • 3 linhas de tram (A, B e C)
  • 65 linhas de bus.

Aquel ret percanta las 27 comunas de la CUB de 5H a 1H del matin.

Bicicleta

modificar

Un sistèma de bicicletas en liure-servici, lo VCUB, es embiaissat? sus lo conjunt de la CUB.

Istòria

modificar

Sus la riba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca dau flume, una terrassa de grava de la plana lanesa susplomba los palús e davala sus la boca d'un riu, la Devesa.

Lo site es lo crosament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstre.

Daus permèirs estatjants n'avem pas gardat nada traça.

Una aglomeracion existís au mens dempui lo sègle V abC en riba de Devesa. L'arribada daus Bituriges Vivisques, una tribú cèlta, sembla mei tardiva, au sègle III abC, senon passat la conquista romana, au sègle I abC.

Apuei Burdigala estut envasida per mantun pòples (vandals, visigòts, francs e normands).

A l'Edat Mejana (sègle XII) Bordèu tornèt trobar son esplendor, Alienòr d'Aquitània esposèt Enric II Plantagenèst que n'èra pas encara, lavetz, rei d'Anglatèrra, mès solament comte d'Anjau e dau Maine, çò que fèi que Bordèu n'estut pas jamèi anglesa. La ciutat vengut una partida dau maine daus Plantagenèst. Pendent aquesta tempsada, la lenga d'òc estut totjamèi practicada a Bordèu, on damorèt la lenga oficiau. A la Guèrra de Cent Ans, Bordèu estut de fòrça restacada a França e vengut francesa. Los reis de França remplacèren l'occitan prau francés, dau mens oficiaument.

Article principal : Bordalés (parlar).

Bordèu es una vila on se rencontran lo parlar gascon de las lanas damb lo parlar lengadocian de Guiana (sens ?). A l'entrada dau sègle XIX, lo gascon dominava dens la lenga dau pòble.

Administracion

modificar

Bordèu es devesida en 5 cantons dempuèi 2015 (8 avant).


Lista daus jurats màgers

modificar
Lista daus jurats màgers successius
Periòde Identitat Etiqueta Qualitat
3 de julhet 2020 2026 Pierre Hurmic EELV avocat
7 de març 2019 2020 Nicolas Florian UMP, LR cargat de gestion evenemenciau
2006 2019 Alain Juppé UMP, LR  
2004 2006 Hugues Martin    
1995 2004 Alain Juppé    
1947 1995 Jacques Chaban-Delmas    
1944 1947 Jean-Fernand Audeguil    
1925 1944 Adrien Marquet    
1919 1925 Fernand Philippart    
1912 1919 Charles Gruet    
1908 1912 Jean Bouche    
1904 1908 Alfred Daney    
1900 1904 Paul-Louis Lande    
1896 1900 Camille Cousteau    
1892 1896 Alfred Daney    
1888 1892 Adrien Baysselance    
1884 1888 Alfred Daney    
1878 1884 Albert Brandenburg    
1876 1878 Émile Fourcand    
1874 1876 Charles de Pelleport-Burète    
1870 1874 Émile Fourcand    
1867 1870 Alexandre de Bethmann    
1863 1867 Guillaume-Henri Brochon    
1860 1863 Pierre Castéja    
1849 1860 Antoine Gautier    
1848 1849 Gustave Curé    
1848 1848 Jean-Baptiste Basilide Billaudel    
1842 1848 Lodi-Martin Duffour-Dubergier    
1842 1842 Pierre de Pelleport    
1838 1842 David Johnston    
1831 1838 Joseph-Thomas Brun    
1 1      
Totas las donadas son pas encara conegudas.

Ensenhament superior e recèrca

modificar

Bordèu es lo sèti de l'academia de Bordèu que compren cinc departaments.

Bordèu es la 6a vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha[9]. La vila aculhís 77 216 estudiants dens sas universitats e grandas escòlas. La màger part daus ensenhaments se fan sus lo domeni universitari de Pessac Talença Gradinhan, lo màger campus d'Euròpa, levat los estudis medicaus a costat dau CHU, las sciéncias de l'òme plaça de la Victòria e los estudis de gestion.

A Bordèu i a quate universitats dins quate domenis de competéncias :

  • l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias.
  • l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òme, espòrt e enologiá.
  • l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas.
  • l'Universitat de Bordèu IV : dreit, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias socialas, sciéncias de gestion e management.

I a tanben d'establiments publics d'ensenhament superior :

Economia

modificar

L'economia màger de Bordèu es la viticultura, Bordèu es la capitala dau vin emb d'una chifra d'afar de 14,5 miliards d'èuros. L'industria emplega 28 000 personas a Bordèu, que 16 000 trabalhan dens lo sector de la fusta e dau papèir.

Lo caumatge a Bordèu es de 8,8 %.

Las salas

modificar
  • Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre.
  • Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin
  • Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi
  • Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland
  • Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix.
  • Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts
  • Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse.
  • Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais.
  • Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (Fusterie) -> Tram C/Saint Michel.
  • Glob théâtre,
  • La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (Carpenteyre) -> Tram C/Saint Michel.
  • Théâtre du Pont Tournant
  • Espace Médoquine

Patrimòni

modificar

Bastiments e lòcs publics remarcables

modificar
  • Plaça de la Borsa
  • Plaça de las Quinconças
  • Colona daus Girondins
  • Grand Teatre
  • Palais Rohan
  • Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània)
  • Pòrta Calhau
  • Tor Sent Ilègi (Grosse Cloche)
  • Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània
  • Gara Sent Joan
  • Alèias de Tourny
  • Anciana gara d'Orleans
  • Bassins a flòt
  • Anciana basa sos-marina
  • Jardin public
  • Parc bordalés

Bastiments religiós

modificar
  • Catedrala Sent Andriu
  • Tor Pèir Berland
  • Basilica Sent Miquèu (e la Flècha)
  • Basilica Sent Saurin
  • Abaciala Senta Crotz
  • Glèisa Nòsta Dama : edifici barròc
  • Glèisa Senta Eulalia[10]
  • Glèisa Sent Brunò
  • Glèisa Sent Pèir
  • Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans)
  • Glèisa Sent Loís
  • Capèra de la Magdalena (cors Pasteur)
  • Glèisa Senta Maria de la Bastida
  • Glèisa Nòsta Dama dau Cipressat
  • Glèisa Sent Marçau
  • Glèisa Sent Nicolàs
  • Glèisa Sent Amand de Cauderan
  • Glèisa dau Còr Sacrat
  • Ancianas glèisas Sent Remèdi e Sent Progèit
  • Granda Sinagòga de Bordèu
  • Musèu d'Aquitània (Musée d'Aquitaine)
  • Musèu de las Bèras Arts (Musée des Beaux Arts)
  • Musèu d'Art Contemporan (Musée d'Art Contemporain)
  • Musèu d'Art Decoratiu (Musée d'Art Décoratif)
  • Musèu de las Doanas (Musée des Douanes)
  • Musèu Goupil
  • Centre Jean Moulin
  • Cap Sciences

Còlas de nivèl nacional

modificar

Personas celèbras ligadas a Bordèu

modificar

Personas celèbras nascudas a Bordèu

modificar

Personas celèbras ligadas a Bordèu

modificar

Eraudica

modificar
 
«De golas ; a la Gròssa Cloche obèrta, festonada e aparedada de sable e somada d'un leopard d'aur ; a la mar d'azur, ondejada de sable e d'argent, cargada d'un creissent tanben d'argent ; al cap d'azur, semenat de França.»

Embessonatges

modificar

Nòtas e referéncias

modificar

 

Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Bordèu.

  1.  Còdi Oficial Geografic. [Consulta: 6 de genièr de 2019]
  2. Afirmat dins: répertoire géographique des communes. Data de consulta: 26 d'octobre de 2015. Ostal d'edicion: IGN.
  3. Afirmat dins: Populations légales 2021. Data de publicacion: 28 de decembre de 2023. Ostal d'edicion: Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics.
  4.  Le Petit Thalamus de Montpellier - Letra B (en francés).
  5. Scrivner, Olga; Kübler, Sandra; Vance, Barbara; Beuerlein, Eric. Le Roman de Flamenca Corpus (en occitan).
  6.  INSEE (en francés).
  7. Chassant, Alphonse. Dictionnaire des devises historiques et héraldiques avec figures et une table alphabétique des noms. J. B. Dumoulin, 1878, p. 518. 
  8.  Résultats du récensement de la population - 2006. INSEE.
  9. (fr) Atlas régional des effectifs d'étudiants 2007-2008 PDF  (56,9 Mo)
  10. I tròban una placa damb inscripcions en gascon medievau.