talha= Pels articles omonims, vejatz Andòrra la Vièlha.

Andòrra, oficialament lo Principat d'Andòrra (en catalan: Principat d'Andorra), es un pichon estat sobeiran europèu, situat dins los Pirenèus entre Espanha e França, en limitant amb la comunitat autonòma de Catalonha al sud, e amb los departaments dels Pirenèus Orientals (Catalonha Nòrd) e d'Arièja (Occitània) al nòrd. Andòrra es un dels Estats mai pichons del monde, amb sonque 468 km2 e una populacion estimada de 80 000 personas. Amb 81 222 abitants, representa 0,59% de la populacion totala dels Païses Catalans. Sa capitala es Andòrra la Vièlha. Lo gentilici es andorran -a.

Andòrra
Principat d'Andorra (ca)


Imne: El Gran Carlemany
Devisa: « Virtus Unita Fortior »
(latin : « L'Unitat fa la Fòrça »)
mapa
Administracion
CapitalaAndòrra la Vièlha 42° 30′ N, 1° 31′ E
Forma de l'EstatCoprincipat parlamentari
Coprince episcopal
Coprince de França
• Cap del Govèrn
Joan-Enric Vives i Sicília[1]

Emmanuel Macron[2]

Antoni Martí
Lengas oficialasCatalan
Geografia
SuperfíciaClassat 189en
• Totala468 km²
• Aiga (%)negligible %
Punt culminantComapedrosa Modifica el valor a Wikidata
Demografia
PopulacionClassat 187en
• Totala85 580[3] ab. (2015)
Densitat183 ab./km²
Gentiliciandoran -a
Creacion
pariatge
Constitucion
780
8 de setembre de 1278
14 de març de 1993
Economia
MonedaÈuro EUR
IDH 0,846 fòrça elevat 33en (2005)
Autras informacions
Indicatiu telefonic376
ISO 3166AD
Fus orari+1: (CET);
Ora d'estiu: UTC+2: (CEST) Central European Time
Domeni internet.ad

Pendent 715 ans, de 1278 fins a 1993, lo govèrn andorran foguèt dirigit per un coprincipat, governat per un cap d'Estat catalan, l'Evesque d'Urgèl e un occitan, lo comte de Fois que, après la Revolucion Francesa foguèt eretat pel President de la Republica. Pasmens que la constitucion andorrana a conservat aquel sistèma, lo govèrn s'es transformat en una democracia parlamentària e un coprincipat constitucional. Es lo sòl coprincipat parlamentari del monde. Pendent longtemps paura e isolada, la montanhosa Andòrra comencèt prosperar après la Segonda Guèrra Mondiala, mejançant l'indústria del torisme. La poderosa economia a atragut fòrça d'immigrants provenents tant d'Espanha (sustot catalans e galècs) coma de Portugal e de França. Un dels factors qu'atrai mai lo comèrci e los clients es l'inexisténcia de l'impòst sul revengut.

Las Valadas d'Andòrra (Valls d'Andorra en catalan) es lo nom istoric d'Andòrra e se conois sovent aquel estat per aquel tèrme. Aquel nom rau del relèu andorran, format de divèrsas valadas qu'apertenon principalament a la conca de la Valira, exceptant l'entèsta d'Arièja que desboca dins la Garona.

Istòria modificar

Pendent los sègles XII-XIII las vals d'Andorra s'amassèron jol poder del comtat d'Urgèl. Amb l'expansion d'aiceste comtat vers lo sud (Mur, Àger, Ponts, Balaguer, Guissona, Agramunt, Meià, Santa Linya, Cubelles, Camarasa, Linhòla e Barbens), ont i aviá de tèrras pus fertilas, las zonas de montanha aguèron pas mai d'interès pel comte. L'evesque donèt en fèu aqueste territòri al vescomtat de Castellbó. Pr'amor de maridatges, lors domenis passèron dins las mans del comtat de Fois e aqueste darrièr amassèt de poders (Bearn, Reiaume de Navarra e, d'aicí, lo Reiaume de França). Coma consequéncia dels conflictes entre lo comte de Fois e l'evesque d'Urgèl, en 1278 se sinhèt lo primièr "pariatge", pr'amor de fixar los limits del poder de cadun dels senhors feudals, e que representa la fondacion del Principat d'Andorra e definís las obligacions dels andorrans en matèria d'imposicions e afars militars. Dètz ans après, coma consequéncia de la construccion d'una glèisa fortificada a Sant Vincenç d'Enclar per lo Comte de Fois, ont podiá espiar las activitats de l'evesque d'Urgèl, se sinhèt lo segond "Pareatge" en 1288. Aiceste segond tractat atribuís, entre d'autres aspèctes, lo drech de nomenar per las doas parts de notaris que detenon sa representacion sul Principat. Tre alara, los caps d'Estat seràn l'evesque d'Urgèl e lo rei de França (uèi, lo president de la Republica Francesa).

Politica modificar

Administracion modificar

Andòrra es dividida en set parròquias.

Geografia modificar

 
Mapa topografica

La superfícia d'Andòrra, dins la Peninsula Iberica, es de 468 km². Es un país de montanhas, amb 65 pics de mai de 2500 m d'altitud. La montanha pus nauta es Comapedrosa amb 2942 m d'altitud

Economia modificar

De veire: Economia d'Andòrra.


Cultura modificar

La lenga oficiala d'Andòrra es lo catalan.

 
Lo Pas de la Casa, frontièra amb Occitània e Catalonha Nòrd (França)

Bibliografia modificar

Vejatz tanben modificar

Ligams extèrnes modificar

Nòtas e referéncias modificar

  1. Coprince episcopal, evesque d'Urgèl
  2. Coprince de França: successivament Coprinces de Fois, Bearn, Navarra e França
  3. Error en títol o urlCentral Intelligence Agency. ..