Montpelhierenc (sosdialècte)

(Redirigit dempuèi Montpelhierenc (parlar))

Lo montpelhierenc, o mai rarament montpelhieirenc, es lo sosdialècte de l'occitan lengadocian caracteristic de la vila de Montpelhièr e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'Erau, fins a Seta. Amb lo cevenòl e lo bas-vivarés, es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma L'Escotaire, Alexandre Langlada de Lansargues, Renat Tulet de Poçan o Gustau Terond de Sant Martin de Londras. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la Revue des Langues Romanes e un jornal umoristic de granda difusion La Campana de Magalona.

Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar Joan Baptista Fabre, Max Roqueta o Joan Frederic Brun. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma Alfons de Ròca-Ferrièr e Carles de Tortolon.

Los estudis sul montpelhierencModificar

Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de Léon Lamouche que comparèt lo parlar de Lodeva amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de Marsilhargues. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand Otto Zaun suls parlars d'Aniana e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'Emili Masuc en 1899 sul parlar de Pesenàs a la termenera del besierenc (sosdialècte) o mai tard, en 1913, la de Loís Pastre sul parlar de Clarmont d'Erau.

En 1964 lo lingüista Louis Michel forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre La langue des pêcheurs du Golfe du Lion.

Finalament en 2002, Gaston Basalgas publiquèt la gramatica inedita del regent Gustau Terond sul parlar de Seta, lo setòri (sosdialècte).

Elements de dialectologiaModificar

Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal:

Division dialectalaModificar

Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats:

-Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de Vidorle) que marca la transicion cap al nimesenc amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic lei).

-Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental)

-Lo montpelhierenc occidental (a partir de Mesa/Vilamanda fins aperaquí Agde e Beçan) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs.

FoneticaModificar

VocalismeModificar

- Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la -a atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a Ròse a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, coma la vocala dicha neutra del catalan. Ex: vaca ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals.

- Conservacion de la O brèva latina en diftong -uò- (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del roergàs e de l'albigés) Ex: nuòch per nuèch/nuèit dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas[1] pluèja ['plòt͡ʃò], uèlh [jòl] e fuèlha ['fèjo], cuèissas ['kèjsos].

- Conservacion de la o pretonica dins certans mots : tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut...

- ò es preservada al contacte d'una nasala. Ex: bòn, fònt, lòng etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: -oa- s'i pronóncia -ò-: doas [dɔs], coa [kɔ], proa [pRɔ], broa [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian.

- La u i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : premièr e prumièr (o permièr[2]), medicin e mudicin, lendeman e lundeman, etc. Als environs d'Aspiran, lo mot tèrra deven 'turra'[3].

- Lo sufix -cion es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit país dau tambornet (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit país dau buòu (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun][4].

ConsonantismeModificar

- Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la -r- intervocalica en una mena de [d][5](realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): cara ['kada], pèira ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a desaparéisser.

- La -l finala se vocaliza après a, e, i, o: fiu, muòu, sau, mèu, tau(s) (o tal(s)), quau(s). Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf -lh. Ex: martèl, capèl, miralh, exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "dau" (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental.

- Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot[6]: -cs, -gs, -ps, -ts que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per -ps e -ts final o per -tz- a l'interior d'un mot) -chs que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: baugs, (que son singular es bòsc [bɔs]), ròcs, pòsts, gaugs (que son singular es gaug ['gaw]), nuòchs, fachs, còps, pòts, e dotze, tretze se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de Lodeva se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo besierenc (sosdialècte) lo present d'indicatiu trobatz se pronóncia [tru'βas].

- I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las -rs finalas que venon -ses al plural: flor (plural: *florses ['fluzes]). Lo plural de es peses.

-La palatala -lh-, en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta iodizacion del provençal fins al narbonés e mai en catalan oriental).

La -j/-g se pronóncia [t͡ʃ] (gelat [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau, en montpelhierenc oriental per contra es [d͡ʒ] la realizacion normala.

MorfologiaModificar

Morfologia verbalaModificar

-La primièra persona del present del vèrb èsser i es generalament siái (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e siáu [ˈsjɔw] en narbonés (sosdialècte) (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es siam a Seta e Lançargues[7]. En futur sarem per serem a Lançargues[8].

-La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb -e contràriament al besierenc e coma dins lo rodanenc (sosdialècte) (mai a l'oèst es -i). Ex: mtp. cante vs. bes. canti e per la segonda persona -es en lòc de l'occidental -as.

-Lo subjontiu del vèrb èsser es siegue (se pòt escriure: 'siágue'. Es refach sus 'sià' < èsser/estre, que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX) e lo participi passat seguèt, lo preterit siaguèt (allòc del classic ‘'foguèt'). siaga [ˈsjagɔ] a Pesenàs.

- La tresena persona del present de faire e anar son fai e vai coma dins lo rodanenc (sosdialècte).

-Lo preterit del vèrb èsser es seguère en luòc de foguère.

-Existís una cèrta repugnància a la -n finala: dison ['dizu], avián (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) (Erau fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon Loís Alibèrt dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: pan, alen, molin, carbon, comun a costat de pa, alé, molí, carbó, comú (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment.


-La tresena persona del plural es -on (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach (cantan ['kantu] e en narbonés (sosdialècte) cantèsson [kanˈtɛsu].

-L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"...

-Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse".

-Lo condicional del vèrb 'voler' pèrd la L: "vodrián".

-La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): son/sa contra lor (o sas variacions) en Cevenas e dins lo Carcassés (sosdialècte).

Morfologia nominalaModificar

L'article e los pronomsModificar

  • Article contracte: dau [daw/dɔw] (central e oriental), dels [das], de las (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); als [as] e a las (que pòt venir [as] a l'èst). del s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva[9].
  • Article definit plural: (d')unes, (d')unas
  • Pronoms personals:

1a persona plural: nautres/nautras (e nos)

2a persona plural: vautres/vautras (e vos)

3a persona plural: eles (masc.), elas (fem.)

  • Pronoms relatius e interrogatius plurals: quantes/quantas, quintes/quintas; quau/quala, quaus, qualas (per las personas)
  • Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas)

LexicModificar

Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte provençal :

ben [ˈben] contra plan qu'apareis abans e a l'entorn de Mesa; coma (vai?) ('cossí (va?'), amarina ('vim'), escoba (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en narbonés (sosdialècte)), escòndre ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al cevenòl (sosdialècte)), sartan ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo cevenòl (sosdialècte)), se taisar (se calar a partir del montpelhierenc occidental), nòn [nò] (non), ò (o), promier, promièira (primièr, primièra).

Tanben presenta de variantas particularas coma:

agudre ('aguer' en provençal), antau/antal ('aital' en besierenc (sosdialècte), 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); detràs al costat de darrièr(s); manaira ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), masca ('fada'); pòta (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); rabàs ('tais'); putnaisa ('cinze', 'cime'), fureta ('mirga', 'murga')... e dòrs (grafia generalment emplegada pels autors)/dòus/dèus [dos] o daus: vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz deus, a Montpelhièr [dors], daus a Pesenàs e en clarmontés (sosdialècte), e dau (sens -s?) a Cecenon[10]. La plena es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e oire son las ondetas dels estanhs[11].

Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de Lunèl) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de Palavàs e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar setòri (sosdialècte)] (coma amb siáu en luòga de siái per exemple). Lo pronom neutre es o mas se vei de còps que i a, per influéncia del francés, lo: lo sabe.

Se trapa la prononciacion vòtz per votz a l'est de L'Estanh de l'Òrt, del band de Lançargues enlai.

Tèxtes en montpelhierencModificar

Fragment de l'Odissèa d'Omèr tradusida per Joan Baptista FabreModificar

Es la descripcion d'un repais. Telemac en çò de Calipso reçaup Minerva sota la forma de Mentor, la saluda :

E sans ie dire una paraula,
La prend e la fai metre a taula
Lo repais seguèt fin e bèu :
Avián[12] fach la sopa ambe[13] un lèu[14]
Assasonat[15] d'una codena
Qu'auriá[16] bercat una lesena ;
Puòi presenteron tres missons[17]
Un sanquet e quatre garrons,
Aquí lo gras. E per lo magre
Fòrça merluça en de vinagre.
Quauques[18] arengs d'un gost exquist,
Un bèu plat de coralhs confits,
Una gròssa escarpa salada.
Una aumeleta un pauc brutlada.
Per de fruit, s'agèsson[19] pogut.
Sans dobte n'aurián[20] ben[21] agut,
Mas coma èrem vèrs Pentacosta[22]
lo dessèrt seguèt una crosta.

Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats)Modificar

Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire : mon paire, donatz-me lo ben que me deu revenir per ma part, e el ie faguèt lo partatge de son ben. Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas. Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot, que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs. Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges. En fin estent rintrat en el meteis, diguèt: i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam. Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue : mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets. Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt. Son filh ie diguèt: mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets. Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au dèt, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangèm e faguèm grand repais. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. Dins aquel temps son ainat que èra anat als camps revenguèt dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança. Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire : i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras. Son paire ie diguèt : mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat.

Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats)Modificar

Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire : mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadolh de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets.

Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond : vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat.

Peire Azéma : à propos des ambitions maritimes de la FranceModificar

Nòste avenir sus l'aiga

Dins son Boulet Rouge, cremant de pura flamba patriotica, nòste amic Leon Teissier encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'airança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir???

Febrièr 1918.

La borrida de baudròiModificar

  • Aicí i’amai un plat de Seta
  • Famós, mès un pauc complicat;
  • Per qu’intre dins vòstre sicap;
  • Escotatz ben ma liçoneta:
  • Prenètz dau peis a proporcion
  • De tres quart de liura per tèsta,
  • Ros, coeta lònga, e, sans façon,
  • Pelats, voidats.
  • Lo fetge rèsta.
  • Pòrres, èrbas a volontat,
  • Grelhs d’api, cebas ben achadas,
  • Lo peis a morcilhs decopat,
  • Aquí vòstra caiçarolada.
  • D’òli, metètz un rag a fons,
  • Un jaç de peis, un jaç d’èrba,
  • Pauc de sau, de pebre a borron,
  • D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva.
  • D’aiga que cobrigue lo tot,
  • Puòi fuòc, que per dessús s’enauça;
  • Mantenètz lo bolh jusc’au bot
  • Dau temps qu’alestissètz la saussa.
  • Ambe quauques vesenhas d’alhs
  • Dins lo mortièr montatz d’alhòli;
  • Cau que la saussa tengue als talhs,
  • Tanben ie planiguetz pas l’òli.
  • Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz,
  • Dessarcissètz dins una sieta,
  • Amb un pauc d’òli, lo montatz:
  • Es çò milhor de la recèpta.
  • Tanlèu qu’es freg, doçament,
  • Dins lo mortièr que se desòla,
  • Mesclatz lo fetge ambe l’alhet
  • Puòi, retiratz la caiçaròla.
  • Prenètz de jus çò que vos cau
  • Per que la saussa s’espessigue,
  • Dins lo mortièr, pauc après pauc,
  • Montatz, jusc'a que se rampligue.
  • Un amic vos ten lo mortièr:
  • zo, remenatz la caiçaròla !
  • Cau que chaca talhon entièr
  • Pòrta sa saussa tròn de muòla!…
  • Après, s’avètz bon apetís
  • Vos creiretz au Paradís.

F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904.

Nòtas e ReferénciasModificar

  1. segon lo THESOC
  2. https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt
  3. https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt
  4. http://www.twirpx.com/file/2089408/ Lo balès dialectic, Joan Francés Brun
  5. Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural. Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu
  6. Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats). Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu
  7. https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt
  8. https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt
  9. http://www.twirpx.com/file/2089408/ Lo balès dialectic, Joan Francés Brun
  10. Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu
  11. https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt
  12. ([avièn])
  13. ([émbe])
  14. (fr. mou de veau)
  15. ([assesonat])
  16. ([auriè])
  17. (fr. saucisson ou andouille)
  18. (quaucs? [kaws])
  19. ([agèsso])
  20. ([aurièn])
  21. ([be])
  22. ([pantacosta])

Ligams extèrnesModificar