Dobrir lo menú principal
L'aigla, simbòl de fòrça empèris occidentals mas tanben orientals (aicí aquel del patriarcat ecumenic).

Un empèri designa una forma de comunautat politica[1] unissent de pòbles diferents a l'entorn d'un poder central unic.

La nocion d'empèri es ligada fins a la fin del sègle XIX a l'idèa d'una estructura federala cobrissent l'ensemble del mond conegut sul modèl de l'Empèri roman e de la Pax Romana. Aquesta idèa es tanben plan presenta dins la filosofia politica ont, de Dante a Kant passant per Vico e Maquiavèl, la nocion d'empèri es vist coma lo biais d'assegurar la patz[2]. Al contrari, a la fin del sègle XIX, se realiza una luta entre empèris concurrents Empèri alemand, Empèri britanic, Empèri del Japon (Esfèra de coprosperitat de la granda Asia orientala; expansionisme del Japon), Russia imperiala, etc. Per Hobson[3], lo ligam qu'i aviá entre empèri e internacionalisme èra trencat.

Los empèris fondats sus la tèrra, coma l'Empèri roman o la Russia imperiala, an tendéncia a èsser monolitics; los empèris maritims, coma l'empèri de Creta incarnada pel Minos que precedís l'empèri atenian e aqueste de Cartage, o l'empèri britanic, an d'estructuras mai flacas e de territòris escampilhats. Mai sovent, la creacion d'un empèri implica una o mai conquistas militaras consideradas pel melhor coma una unificacion e un astre (Nauta et Bassa Egipte, set reialmes de China).

De fach, lo tèrme d'empèri es pro fosc, que fa pas referéncia a una organizacion politica precisa. S'utiliza a l'encòp per designar de republicas (Atenas al sègle V AbC), que de monarquias (Àustria del sègle XIX), o tanben de confederacions (lo Sant Empèri roman germanic de l'Edat Mejana). Tanben designa de democracias (la França de la Tresena Republica), a vegada de dictaturas (l'empèri rus del sègle XIX) o encara d'oligarquias (l'Empèri roman).

Quitament los istorians son en desacòrdi al subjècte. Segon Moses Finley[4], es empèri tot « exercici durable per un Estat d'una autoritat, d'un poder, o d'un contraròtle sus un o mai Estats, comunautats o pòbles ». A aquestaa concepcion pro larga s'opausa aquesta de Jean Tulard[5], que per el es empèri aquò que ten los cinc trachs seguents:

  • una volontat expansionista;
  • una organizacion centralizada;
  • de pòbles encastrats per una armadura politica e fiscala comuna;
  • la cresença en une superioritat d'esséncia;
  • un començament e una fin clarament identificats.

Somari

Per l'IstoireModificar

Lo mot empèri ven del latin imperium, un mot designant lo poder dels cònsols, puèi l'estructura politica de l'Empèri roman, fondat en 31 AbC 31. Pendent de sègles, lo tèrme d'empèri s'apliquèt sonque al Estats que se consideravan coma eritièrs de l'Empèri roman, per exemple l'Empèri roman d'Orient, l'Empèri carolingian, lo Sant Empèri roman germanic o l'Empèri rus.

Amb lo temps, las monarquias qu'èran pas mai qu'un simple reialme, utilisèron aqueste tèrme o sa traduccion (per exemple la Bulgaria), puèi lo tèrme s'aplica a de monarquias non europèas e a d'Estats vastes non monarquics.

Lo concèpte politic precedís d'unes millenaris l'Empèri roman; los empèris son apareguts a partir de la creacion de las primièras ciutats-estats faguèron l'estructura administrativa possibla. Lo primièr exemple conegut es l'Empèri akkadian de Sargon. A posteriori, lo tèrme empèri s'applicarà a las civizacions expancionistas màger jos la dominacion d'un cap unic, coma l'Egipte faraonica e Babolònia, o a la capitada expansionista (sovent efemèr) d'un pòble (coma los Ititas) menat sovent per un cap illustre, coma Suppiluliuma al subjècte dels Ititas.

Los empèris pòdon prene diferentas formas. Tradicionalament, son basats sus l'autoritat d'una poderosa monarquia exercida per un emperaire ereditari, d'en primièr autodesignat. Istoricament gaireben totes lo empèris son lo resultat de conquistas militaras per d'Estats poderoses, los Estats conquerits essent amassats dins un ensemble politic mai vast. La monarquie o l'oligarquia situada dins lo territòri original contunha a dominar aquesta union. Nombre d'aquestes ancians empèris manteniá lor poder sus lors subjèctes pel contraròtle de las fonts vitalas. Los istorians parlan d'unes d'aquestes regims coma d' « empèris de l'aiga », que l'etnia dominanta s'atribuís lo contraròtle de l'aiga.

L'introduccion d'una religion comuna sovent enforcèt los empèris, coma aquò se realizèt amb lo cristianisme amb Constantin Ièr per l'Empèri roman, veire constituir l'esséncia d'un empèri (califats de Damasc e Bagdad), o al contrari unir diferentas cresenças (empèri de Roma, Índia…).

ImperialismeModificar

La descobèrta del Mond Novèl foguèt l'escasença per fòrça Estats d'Euròpa de s'embarcar dins un programa imperialista d'un tipe novèl, la colonizacion. Amb aqueste modèl novèl, d'en primièr testat dins lo Mond Vièlh a las Illas Canàrias e en Irlanda, los territòris conquerits venián de drech subordonats a l'Estat imperial, puslèu que de facto coma dins los primièrs empèris. Çò que mena a de fòrtas rencunas dins las colonias, e per consequéncia al declin d'aqueste sistèma a partir del sègle XVIII pels Estats Units d'America e fins a la fin del sègle XX pels autres païses.

Lo modèl imperialista europèu tanben provoquèt de talhs geografics arbitraris. La poténcia imperialista avent tendéncia a talhar los territòris seguent sos desirs, puslèu que segon aquestes de populacions. Per exemple lo talh Iraq/Kowait sembla mai correspondre als interesses petrolièrs, puslèu que per de rasons istoricas o etnicas. De biais general, l'Africa patís encara del desacòrdi entre las frontièras estaticas eritadas del periòòde colonial e las frontièras etnicas, mai sovent fòrça mai ancianas. Aqueste escart provoquèt diferents aspèctes perverses:

  • clanisme: un clan o una etnia s'apropria lo poder estatic;
  • secessions: d'etnias, a vegada sostenguda per l'anciana poderosa coloniala o per un país imperialista, volent crear lo lor Estat (guèrra del Biafra, del Katanga, eca) ;
  • expansionisme: de dirigents justifican lor expansionisme al nom de l'artificialitat de las frontièras.

Los diferents ensags d'union territoriala destinadas a lutar contra aquestes efièchs perverses faguèron fracàs:

Empèris contemporanèusModificar

Lo concèpte d'« empiri » dins lo mond contemporanèu, quitament se demora present politicament, comencèt a pèrdre de sa coeréncia semantica. Lo sol país encara governat per un emperaire es lo Japon, que la monarquia a una populacion etnicament omogèna (amb 99 % de soca japonesa). Coma las monarquias, levats las monarquias constitucionalas, an en granda partida perdut la favor, lo tèrme d'empèri es vengut anacronic dempuèi que los empèris colonials desapareguèron a l'eissida del procediment de decolonizacion.

L'ex-URSS respondava per fòrça critèris d'un empèri, jamai revendiquèt aquesta denominacion, tampauc foguèt governada per un « emperaire » ereditari. Pasmens, los istorians la classifican a vegada coma un empèri, a l'encòp per sa similaritat amb los empèris del passat e son influéncia sus un blòt eurasian multietnic.

Los Estats multietnics actuals (la Soïssa o la Belgica per exemple) se veson coma de federacions volontàrias, e non pas coma d'empèris; son mai sovent d'estructuras democraticas, e de sistèmas de govèrn que distrubuisson lo poder sus diferents nivèls federals e provincials. Quand de grops separatistas existisson, los observators intèrnes e extèrnes pòdon èsser pas en acòrdi per saber se las accions del govèrn contra eles son:

  • un enforçament legitim de la lei contra aquestes grops marginals, violents o non;
  • de violéncias per contraròtlar una populacion mai sovent insomisa.

En 2010, la lista dels Estats multietnics ont se debanan ara d'actes de violéncia per o contra los separatistas serián tròp longa, pasmens la China, la Russia, l'Indonesia e l'Índia se destrian per lor importància.

Los Estats Unit d'America, mai sovent considerats coma una federacion, provesisson un autre exemple. D'entre las consequéncias de la Guèrra freja, apareguèron coma la primièra superpoténcia mondiala, e pasmens se lo país aja pas engatjat de biais formal una expansion territoriala dempuèi l'annexion d'Hawaii e de las Filipinas, fòrça son aquestes que suggeriguèron que sa poténcia militara e economica li permetava d'exercir una mena de neoimperialisme sus una granda partidel du mond modèrne (veire Empèri american).

Empèris istoricsModificar

Unas datas de començament e de fin son aproximativas:

Empire Dates d'existence Zone Géographique
Ancien Empire égyptien 2700-2200 Modèl:Av JC Vallée du Nil
Empire maya 2600-1521 Modèl:Av JC Amérique centrale
Moyen Empire égyptien 2033-1786 Modèl:Av JC Vallée du Nil
Nouvel Empire égyptien 1552-1069 Modèl:Av JC Vallée du Nil
Moyen Empire hittite 1465-1380 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Moyen Empire assyrien 1392-1056 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Nouvel Empire hittite 1380-1190 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Nouvel Empire assyrien 911-612 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Empire éthiopien 800 Modèl:Av JC – 1974 Modèl:Ap JC Afrique de l'Est
Empire magadhan Modèl:-sp- Inde
Empire achéménide 550-330 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Ligue de Délos 454-404 Modèl:Av JC Mer Egée
Empire d'Alexandre le Grand 336-323 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Empire Maurya 324-185 Modèl:Av JC Inde
Empire séleucide 312-64 Modèl:Av JC Moyen-Orient
Empire chola 300 Modèl:Av JC – 1279 Modèl:Ap JC Asie du sud-est
Empire chinois 221 Modèl:Av JC – 1911 Modèl:Ap JC Chine
Empire teotihuacán IIe sègle abC. - Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle Modèl:Ap JC Amérique centrale
Empire romain 27 Modèl:Av JC – 476 Modèl:Ap JC Bassin Méditerranéen
Empire koguryŏ 53-668 Extrême-Orient
Empire sassanide 224-651 Moyen-Orient
Empire Gupta Modèl:Sp- Inde
Empire romain d'Occident 395-476 Bassin Méditerranéen
Empire romain d'Orient 395-1453 Bassin Méditerranéen
Empire arabe 622-1258 Moyen-Orient
Premier Empire bulgare 680-1018 Europe de l'est
Empire carolingien 800-924 Europe de l'ouest
Empire khmer 802-1462 Asie du sud-est
Saint-Empire romain germanique 962-1806 Europe de l'ouest
Empire ghaznévide 962-1186 Moyen-Orient
Empire tongien Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle–1826 Océan Pacifique
Empire Almoravides 1040-1147 Maghreb
Empire pagan 1044-1287 Asie du sud-est
Empire ayyoubide 1171-1260 Moyen-Orient
Second Empire bulgare 1185-1422 Europe de l'est
Empire inca 1200-1533 Amérique du sud
Empire latin de Constantinople 1204-1261 Europe de l'est
Empire mongol 1206-1783 Asie centrale
Empire ottoman 1281-1923 Bassin Méditerranéen
Empire majapahit Modèl:Sp- Indonésie
Empire serbe 1346-1371 Europe de l'est
Empire timouride 1370-1506 Moyen-Orient
Empire songhaï Modèl:Sp- Afrique de l'ouest
Empire colonial espagnol 1492-1898
Empire colonial portugais 1498-1975
Empire moghol 1526-1857 Inde
Empire colonial français 1534-1980
Empire colonial danois 1536-1945
Empire britannique 1583-1997
Empire colonial néerlandais 1595-1705
Empire colonial suédois 1638-1878
Empire chérifien (Maroc)[6] 1511-1956 Maghreb
Empire marathe 1674-1819 Inde
Empire russe 1721-1917 Europe et Asie
Empire Durrani 1747-1826 Afghanistan
Premier Empire (France) 1804-1814, 1815 Europe
Empire haïtien (Premier Empire), (Second Empire) 1804–1806, 1849–1859 Caraïbes
Empire d'Autriche 1804-1867 Europe
Premier Empire mexicain 1822-1823 Amérique du nord
Empire du Brésil 1822-1889 Amérique du sud
Empire colonial belge 1843-1962
Second Empire (France) 1852-1870 Europe de l'ouest
Second Empire mexicain 1864-1867 Amérique du nord
Empire austro-hongrois 1867-1918 Europe
Empire japonais 1868-1945 Extrême-Orient
Empire allemand 1871-1918 Europe
Empire colonial allemand 1884-1920
Empire colonial italien 1889-1945
Empire coréen 1897-1910 Asie de l'Est
Troisième Reich 1933-1945 Europe
Empire vietnamien 1945 Asie du sud-est
Empire soviétique 1945-1991 Europe de l'Est, Asie
Empire centrafricain 1976-1979 Afrique


Los 20 empèris mai vastes a lor mai grand espandimentModificar

  1. Empèri mongòl: 33 milions de km2 (1279);
  2. Empèri britanic: 33 milions de km2 (1922);
  3. Empèri colonial espanhòl: 27,4 milions de km2 (1740);
  4. Empèri rus: 22,8 milions de km2 (1866);
  5. Empèri de la dinastia Qing: 14,7 milions de km2 (1790);
  6. Empèri de la dinastia Yuan: 14 milions de km2 (1310);
  7. Second empire colonial français : 13 millions de km2 (1938) ;
  8. Califat omeia: 13 milions de km2 (661);
  9. Califat abbassida: 11,1 milions de km2 (750);
  10. Empèri de la Dinastia Tang: 11,0 milions de km2 (663);
  11. Empèri colonial portugués: 10,4 milions de km2 (1815);
  12. Califat Rachidun: 9,0 milions de km2 (654);
  13. Empèri brasilian: 8,5 millions de km2 (1880) ;
  14. Primièr empèri colonial francés: 8,1 milions de km2 (1754);
  15. Empèri aquemenid: 8,1 milions de km2 (480 Modèl:Av JC);
  16. Empèri japonés: 7,4 milions de km2 (1942);
  17. Empèri de la dinastia Ming: 6,5 milions de km2 (1450);
  18. Empèri de la dinastia Han: 6,5 milions km² (100);
  19. Empèri roman: 6,5 milions de km2 (117);
  20. Empèri otoman: 5,2 milions de km2 (Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle);

Òbras de ficcionModificar

Nòtas e referénciasModificar

  1. Marguerite Boulet-Sautel, « Empire », Dictionnaire de philosophie politique, PUF.
  2. Hobson, 1988, p. 9.
  3. Hobson, p. 9-11.
  4. Moses Finley, Économie et société en Grèce antique, La Découverte, 2007.
  5. Jean Tulard, Les Empires occidentaux de Rome à Berlin, PUF, 1997.
  6. Charles Rizk, Entre l'Islam et l'arabisme: Les Arabes jusqu'en 1945, (ISBN 9782226383365)