Edat de la Pèira

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Fairytale waring.png Aqueste article es pas acabat. Es en fasa d'escritura o de reestructuracion importanta.
  • Son estat actual es provisòri, e se deu prene amb prudéncia.
  • Una version melhorada es en preparacion e deuriá èsser disponibla dins pauc de temps. Per ne seguir l'avançament o i participar, consultatz la pagina de discussion.


Edats preïstoricas
O   La Tène   Protoïstòria
  Hallstatt
Edat del Fèrre
  Bronze final  
  Bronze mejan
  Bronze ancian
Edat del Bronze
    Calcolitic    
  Neolitic Preïstòria
Mesolitic / Epipal.
P     Paleolitic superior  
    Paleolitic mejan
    Paleolitic inferior
  Paleolitic
Edat de la Pèira

Origina e significacion dau tèrmeModificar

La nocion « d'Edat de la Pèira » es una idèa anciana, apareguda tre l'Antiquitat dins leis escrichs dau filosòf roman Lucrèci (sègle I avC)[1]. Pasmens, lo concèpte demorèt pauc utilizat fins ai sègles XVIII e XIX quand dos precursors deis estudis preïstorics, lo Francés Nicolas Mahudel (1673-1747) e lo Danés Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865), comencèron de l'utilizar dins de trabalhs scientifics ò per organizar lei collecions de musèus[2][3]. En parallèl, desvolopèron lei nocions d'Edat dau Bronze e d'Edat dau Fèrre.

La descubèrta de l'importància dei metaus dins l'emergéncia de l'agricultura e dei premiereis estats a favorizat la difusion d'aquelei concèptes au sen de la comunautat scientifica e dau public. Pasmens, son uei en partida contestats per de descubèrtas novèlas qu'an mostrat l'existéncia de progrès tecnics importants dins d'autrei domenis. De mai, de civilizacions complèxas e estendudas se desvolopèron sensa mestrejar lo trabalh dei metaus (Mesoamerica, Andes...). Ansin, s'es totjorn utilizat, lo tèrme « Edat de la Pèira » designa desenant un ensemble de periòdes diferents (Paleolitic, Mesolitic, Neolitic) situats avans l'emergéncia dei societats agricòlas complèxas eissidas de la sedentarizacion.

Problemas de l'interpretacion dei descubèrtas de l'Edat de la PèiraModificar

Un problema recurrent dei recèrcas arqueologicas regardant l'Edat de la Pèira es la dificultat d'interpretar lei descubèrtas realizadas. D'efiech, en causa de l'ancianetat dei sites, leis objèctes trobats son fachs de materiaus durs e pauc passadís (pèira, òs, bana, cauquilhatge...). En revènge, leis autrei vestigis (pèu, fusta, textils...) son rarament conservats. Ansin, en l'abséncia d'escritura, leis elements descubèrts son malaisats d'interpretar. Ben sovent, lo sens d'un otís pòu èsser deduch a partir de sei caracteristicas mentre que la significacion deis objèctes qu'an ges d'aplicacion evidenta demòra ipotetica.

En mai d'aquò, d'autrei biais existisson. En particular, es lo cas de l'importància dei recèrcas menadas dins de baumas. D'efiech, en causa de sei caracteristicas naturalas, aquelei luòcs ofrisson generalament de condicions de conservacion excepcionalas que permèton de protegir un maximom de vestigis. Pasmens, en realitat, leis òmes de l'Edat de la Pèira èran pas « d'òmes dei cavèrnas » car lei baumas, endrechs sorns e umids, èran sovent inaccessibles e perilhós. Ansin, existís de questions pertocant la representativitat dei sites coneguts.

Per assaiar de resòuvre aquelei problemas, leis arqueològs demòran fòrça prudents dins leis interpretacions prepausadas. An tanben desvolopat de metòdes d'analisi permetent d'estudiar lei traças microscopicas laissadas sus lei vestigis, especialament leis otís, çò que permet de multiplicar leis indicis regardant lor usatge[4]. Utilizan egalament l'observacion de societats contemporanèas coma leis Aborigèns d'Oceania qu'an gardat un nivèu tecnologic relativament similar a l'Edat de la Pèira. Enfin, melhoran sei tecnicas de cavament per trobar e identificar de vestigis mai pichons.

Lo PaleoliticModificar

Article detalhat : Paleolitic.

Lo Paleolitic es lo periòde pus ancian de la Preïstòria. Comença i a aperaquí 3,4 milions d'ans amb l'aparicion dei premiereis otís per d'espècias d'australopitècs e s'acabèt amb la formacion de societats en partida sedentàrias durant lo Mesolitic. Veguèt una succession d'espècias d'australopitècs e d'umans capablas d'inventar e de desvolopar d'otís de pèira e de tecnicas totjorn mai sofisticats ò d'imaginar lei premierei formas d'art e de miticisme fins a l'aparicion de l'òme modèrne (Homo sapiens) que s'impausèt au detriment de totei leis autrei espècias umanas.

Lo Paleolitic ArcaïcModificar

Article detalhat : Paleolitic Arcaïc.

Lo tèrme « Paleolitic Arcaïc » es un tèrme recent e d'usatge encara limitat au sen de la comunautat scientifica. Designa un periòde en cors de definicion a la seguida de la descubèrta d'otís de pèira primitius datant de 3,3 milions d'ans en 2015 sus lo site de Lomekwi 3[5]. Podrián èsser l'òbra de Kenyanthropus platyops car de rèstas d'aquel ominidat son estats trobats dins la meteissa region. Indican l'ancianetat de la fabricacion d'otís dins lei genres Australopithecus, Homo e assimilats.

Lo Paleolitic InferiorModificar

Article detalhat : Paleolitic Inferior.

L'OlduvaianModificar

 
Fotografia de còdols talhats descubèrts en Etiopia (-1,7 Ma).
Article detalhat : Olduvaian.

L'Olduvaian designa una industria litica qu'existiguèt de -2,6 a -1,4 Ma en Africa, en Euròpa e en Asia. Es generalament atribuïda a Homo habilis mai lei rèstas fossils d'un autre ominidat, Paranthropus boisei, son tanben estats descubèrts sus lei sites datant d'aqueu periòde. Es probable que dos ominidats dau periòde, Homo rudolfensis e Australopithecus garhi, fabricavan tanben d'otís similars.

Leis elements caracteristics de l'Olduvaian son lei còdols talhats. Obtenguts en picant un còdol per li retirar una ò doas lescas de pèira, sa fabricacion necessitava de trobar de ròcas adaptadas[6] e de desvolopar lo mestritge de tecnicas mai ò mens complèxas (angle dau tuert, preséncia d'una fàcia talha suplementària...). Demanda pereu l'aparicion de metòdes de transmission d'aqueu saber.

Pasmens, l'usatge d'aquelei còdols es pas encara comprés. L'ipotèsi principala es un usatge per de pretzfachs violents coma rompre un òs mai aquò es pas confiermat e es possible que lei còdols talhats siegan en realitat pas d'otís. Una autra ipotèsi es que l'otís èra en realitat la lesca talhanta eissida dau còdol. Dins aquò, lo problema demòra lo meteis car son utilizacion eventuala es desconeguda.

L'AcheuleanModificar

 
Bifàcia acheulean datant de 500 000 a 300 000 ans.
 
Demonstracion modèrna d'un alumatge de fuòc amb una tecnica basada sus la friccion de dos tròç de fusta.
Article detalhat : Acheulean.

L'Acheulean es una industria litica apareguda en Africa i a au mens 1,76 milions d'ans e definitivament dispareguda i a 150 000 ans. Se difusèt largament en Asia e en Euròpa. Es probablament l'òbra d'ominidats coma Homo ergaster, Homo heidelbergensis e, benlèu, Paranthropus robustus. Seis elements litics mòstran una complexificacion dei metòdes de fabricacion que permetèron desenant de produrre d'objèctes pus variats e presentant una certana repetitivitat.

Lei pus caracteristics son lei bifàcias que son de blòts de pèira talhats sus doas fàcias. Èran probablament d'otís polivalents que permetián de copar, de trencar, de rasclar, de traucar ò de cavar. Sa tecnica de fabricacion sembla se perfeccionar lentament durant tot l'Acheulean amb l'aparicion de bifàcias pus regulars, pus pichons e pus leugiers. Lei lescas eissidas de sa talha èran tanben probablament utilizadas per formar d'otís talhants. A respècte dei metòdes utilizats durant lei periòdes precedents, aquelei tecnicas illustran un progrès tecnic de remarca car la fabricacion de bifàcias necessita de capacitats de reflexion e d'anticipacion pus importantas. D'autreis elements litics frequents sus lei sites acheuleans son d'esfèras de pèira de 500 a 700 g. Son dichas bolas car una utilizacion coma arma de git es possibla.

Una autra avançada majora dins l'istòria tecnologica umana se debanèt a la fin de l'Acheulean amb la domesticacion dau fuòc. D'efiech, i a au mens 400 000 ans, apareguèron de fogaus mòstrant un alumatge volontari dau fuòc[7]. Segon lei traças descubèrtas per leis arqueològs, doas tecnicas s'impausèron pauc a pauc[8] :

Aquò necessitava d'identificar certanei mineraus (e de gardar la remembrança de la localizacion dei jaciments) e de lei transportar durant lei movements de migracion dei tribüs. Au nivèu evolutiu, l'usatge generalizat dau fuòc per coire leis aliments permetèt ais òmes de digerir pus aisament sa norridura. Aquò favorizèt probablament lo desvolopament dau cervèu car lo regim alimentari necessari au foncionament dau metabolisme demandèt d'ara endavant mens de manjar.

Lo Paleolitic MejanModificar

 
Ensemble de rascladors datant dau Mosterian.
Article detalhat : Paleolitic Mejan.

Lo Paleolitic Mejan es un periòde que comença i a 350 000 ans e que s'acaba i a 45 000 ans. Sembla marcat per de progrès tecnics importants que son principalament l'òbra d'espècias umanas avançadas coma Homo neanderthalensis e Homo sapiens. La cultura litica pus coneguda d'aqueu periòde es lo Mosterian que durèt de 350 000 a 45 000 avans l'epòca contemporanèa. Probablament desvolopada per l'Òme de Neanderthal, foguèt adoptada per l'òme modèrne a son arribada en Orient Mejan[10]. En mai de seis aspèctes tecnics, es tanben una epòca importanta en causa de l'aparicion de practicas espiritualas e artisticas dins mai d'una region.

Au nivèu tecnic, lo metòde de fabricacion comencèt de s'estandardizar amb l'aparicion de tecnicas coma la talha Levallois que permet de produrre una gròssa diversitat d'otís (rascladors, ponchas, gratadors...). Segon d'estudis traceologics, certaneis èran fixats a un margue gràcias a la descubèrta de pegas naturalas[11][12]. En fòra de la pèira, lei descubèrtas an mostrat l'utilizacion de plusors matèrias premieras per la fabricacion d'otís coma la fusta, la pèu, la bana ò l'òs. L'utilizacion de colorants e la fabricacion de textils èran tanben mestrejadas[13]. Aquò indica l'existéncia probabla de sabers complèxs de fabricacion d'equipaments coma de vèstits ò de tendas.

Lo Paleolitic SuperiorModificar

Lo ChastèlperronianModificar

L'AurinhacianModificar

Lo GravetianModificar

Lo SolutreanModificar

Lo MagdalenianModificar

L'art e lei tecnicas paleoliticsModificar

La musicaModificar

Lei figurinasModificar

Leis otís e leis armasModificar

Lei joièusModificar

L'art parietauModificar

Mòde de vidaModificar

Lo MesoliticModificar

Lo NeoliticModificar

La fin de la glaciacion de WürmModificar

Lei transformacions neoliticasModificar

Lei centres de neolitizacionModificar

Vèrs lo mond modèrneModificar

Liames intèrnesModificar

BibliografiaModificar

Nòtas e referénciasModificar

  1. (fr) Nathalie Richard, Inventer la Préhistoire. Les Débuts de l'archéologie en France, Vuibert, 2008.
  2. (fr) M.E.T Hamy, "Matériaux pour servir à l'histoire de l'archéologie préhistorique", Revue archéologique, N°7 (mars–avril), 1906, pp. 239–259.
  3. (da) Christian Jürgensen Thomsen, Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed, 1836.
  4. (fr) P. Anderson-Gerfaud, E. Moss e H. Plisson, « À quoi ont-ils servi ? L'apport de l'analyse fonctionnelle », Bulletin de la Société Préhistorique Française, t. 84, n°8, pp. 226-237.
  5. (en) S. Harmand, J.E. Lewis, C.S. Feibel, C.J. Lepre, S. Prat, A. Lenoble, X. Boës, R.L. Quinn, M. Brenet, A. Arroyo, N. Taylor, S. Clément, G. Daver, J.-Ph. Brugal, L. Leakey, R.A. Mortlock, J.D. Wright, S. Lokorodi, Ch. Kirwa, D.V. Kent et H. Roche (2015) - « 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya », Nature, vol. 521, pp. 310-315.
  6. Lei ròcas chausidas èran generalament d'origina volcanica (basalt, fonolita...) ò metamorfica (qüartzita...).
  7. (en) W. Roebroeks e P. Villa, « On the earliest evidence for the habitual use of fire in Europe », PNAS, vol. 108, n° 13, 2011, pp. 5209-5214
  8. (fr) Jacques Collina-Girard, Le feu avant les allumettes. Expérimentation et mythes techniques, Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2016, p. 77.
  9. En revènge, la possibilitat d'utilizar dos tròç de silèx per produrre de fuòc es un mite.
  10. (fr) J. Jaubert, Chasseurs et artisans du Moustérien, La Maison des Roches, 1999, pp. 71-72.
  11. (fr) P. Anderson-Gerfaud e D. Helmer, « L'emmanchement au Moustérien », in La main et l'outil : manches et emmanchement préhistoriques, D. Stordeur, Travaux de la Maison de l'Orient, 1987, vol. 15, pp. 37-54.
  12. Per exemple, la bata fonduda es una pega fòrça eficaça.
  13. (en) B.L. Hardy, M.-H. Moncel, C. Kerfant, M. Lebon, L. Bellot-Gurlet & N. Mélard, "Direct evidence of Neanderthal fibre technology and its cognitive and behavioral implications", Scientific Reports, 10, 4889 (2020), [1].