Ans 1830

(Redirigit dempuèi 1834)
../.. | Ans 1800 | Ans 1810 | Ans 1820 | Ans 1830 | Ans 1840 | Ans 1850 | Ans 1860 | ../..

IstòriaModificar

1831 : en Etiopia, batalha de Debre Abbay (14 de febrier) entre lei fòrças de Tigre dau ras Sabagadis e aquelei deis Oròmos dau ras Marye, protector principau dau negus Gigar. En despiech de sa superioritat tecnologica (utilizacion d'uneis unitats equipadas d'armas de fuòc), Sabagadis foguèt batut e son territòri pilhat per lei venceires. Pasmens, lo ras Marye foguèt tuat dins la batalha. Son fraire Dori li succediguèt e remplacèt immediatament lo negus Gigar per Iyasu IV jutjat pus docil. Dins aquò, Dori moriguèt a son torn e foguèt remplaçat per Ali II que venguèt lo cap vertadier d'Etiopia fins ais ans 1840 gràcias a l'influéncia diplomatica de sa maire, Menen, e au sostèn dei faccions oròmos.
1831 : ais Estats Units, creacion dau jornau The Liberator (1èr de genier) de Boston per William Lloyd Garrison. Son projècte èra de luchar còntra l'eslavatge mai transformèt rapidament son movement en crosada[1]. Se sa declaracion foguèt pas remarcada en 1831, anava pauc a pauc radicalizar dau debat regardant l'eslavatge e participar a l'entraïnament de la Guèrra Civila una generacion pus tard.

Article detalhat : Premiera Guèrra Carlista.

1833 : en Espanha, mòrt de Ferdinand VII que foguèt remplaçat per Isabèu II, venguda eiretiera dau tròne après l'abolicion de la lèi salica. Pasmens, son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica entraïnant la Premiera Guèrra Carlista fins a 1840 entre lei partisans dei dos pretendents.
1833 : ais Estats Units, fondacion de la Societat estatsunidenca còntra l'esclavatge. Son objectiu èra de permetre d'estructurar e de renfòrçar la lucha abolicionista[2].
1833-1837 : en Japon, famina de Tenpo. Entraïnèt un nombre de mòrts desconeguts e de movement de revòutas localas.
1834 : abolicion de l'Inquisicion en Espanha.
1835 : presa d'Oyo per lei tropas dau Califat de Sokoto.
1835 : en Madagascar, expulsion dei missionaris protestants britanics. La rèina Ranavalona Ièra assaièt de lei remplaçar per d'aventuriers amb de conoissenças tecnicas per perseguir la modernizacion dau reiaume. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat dei poissanças colonialas.
1835 : en Mexic, repression d'una revòuta liberala en Zacatecas. Pasmens, la perseguida de la politica de centralizacion entraïnèt la secession de Tèxas.
1835 : en Japon, destruccion de la region de Sanriku per un tèrratrem de magnitud 7,6.

CulturaModificar

 
Vestigis de Hattusa identificats en 1834.

1834 : descubèrta dei vestigis de Hattusa, capitala antica deis Ititas, per lo Francés Charles Texier (1802-1871). Pasmens, pensava aver trobat lei vestigis de la vila de Tasion e l'error durèt de decennis car leis Ititas èran alora quasi desconeguts deis istorians.

Sciéncias e tecnicasModificar

1831 : premiera observacion documentada de la Granda Taca Roja de Jupitèr.
1831 : invencion d'un motor electric pendular per lo fisician estatsunidenc Joseph Henry (1797-1878) que trobèt d'aplicacions importantas dins la concepcion e la produccion de relòtges.
1831 : depaus d'un brevet regardant la premiera turbina de reaccion per l'engenhaire francés Benoît Fourneyron (1802-1867). Èra la conclusion d'un trabalh acomençat en 1827 amb la construccion d'una ròda d'un tipe novèu dins una fòrja de Pont-sur-l'Ognon. Aqueu permetèt de produrre pauc a pauc de fònts d'energia superioras ai ròdas de palas idraulicas utilizadas dempuei l'Antiquitat.
1831 : pertocant l'aplicacion dei recèrcas sus l'electricitat, l'instrumentista parisenc Hippolyte Pixii (1808-1835), ajudat per André-Marie Ampère (1775-1836), realizèt lo premier generator electric de corrent continü. Aquela invencion permetèt de remplaçar l'utilizacion la pila dins certanei cas e foguèt la premiera aplicacion vertadiera de l'energia electrica.

Article detalhat : Michael Faraday.

1833 : descubèrta per Michael Faraday (1791-1867) dei doas lèis principalas permetent de descriure lei fenomèns d'electrolisi. A Sant Petersborg, descubèrta de la lèi que porta son nom per Heinrich Lenz (1804-1865) regardant l'origina dei corrents electrics produchs per induccion.
1834 : invencion dau premier motor electric rotatiu per lo fisician prussian Moritz von Jacobi (1801-1874). Aquò permetèt de concebre de motors electrics ambé d'aplicacions industrialas e lo principi dei motors von Jacobi èra totjorn utilizat au començament dau sègle XXI.

DecèsModificar

Liames intèrnesModificar

BibliografiaModificar

Nòtas e referénciasModificar

  1. (fr) André Kaspi, Les Américains. Tome 1 : Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 148.
  2. (fr) André Kaspi, Les Américains. Tome 1 : Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 155