Provençau : Diferéncia entre versions

76 octets aponduts ,  fa 10 anys
m
Robòt Modificar: fa:گویش پرونسی; changement de type cosmétique
m (r2.7.1) (Robòt Apondre: fa:پرووانسال)
m (Robòt Modificar: fa:گویش پرونسی; changement de type cosmétique)
|personas= env. 400 000
|n=?
|tipologia={{SVO}}<br />
{{Lenga sillabica}}
|familha=[[lengas indoeuropèas]] > [[lengas romanicas]] > [[occitanoromanic]] > [[occitan]] ([[provençau]])
[[Imatge:Prov.jpg|300px|thumb]]
 
== Extension geografica ==
Segon la gramatica de [[Juli Ronjat]] (publicada entre 1930 e 1941) e [[Pèire Bèc]] (en [[1995]]), lo provençau se parla:
* au sud de la region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] (au sud de la vila de [[Dinha]]),
I a tanben una transicion dau provençau vèrs lo [[lengadocian]] dins l'extrèm sud-èst d'[[Ardecha (departament)|Ardecha]] e a l'oèst de [[Nimes]] (au pè dei [[Cevenas]] e vèrs [[Vidorle]]).
 
== Classificacion dau provençau ==
Segon [[Pèire Bèc]] (1995), lei dialèctes provençau e [[lengadocian]] forman un ensems '''sud-occitan''' (o ''occitan meridionau''), que se distinguís dau '''nòrd-occitan''' ([[vivaroaupenc]], [[auvernhat]] e [[lemosin (dialècte)|lemosin]]) e de l'occitan '''[[gascon]]'''.
 
== Particularitats ==
 
Una part dei caracteristicas lingüisticas d'aquesta varietat occitana ja se manifèstan a l'Edat Mejana e una autra part se consolida a partir dau sègle XVII:
Rapòrt au [[lengadocian]] (mai amb una larga zòna d'interferéncia), lo provençau se caracteriza per:
 
* Un article definit plurau epicèn (qu'a la mesma forma au masculin coma au femenin) ''lei'' {{IPA|[lej/li]}} (''leis'' {{IPA|[lejz/liz]}} davant una consonanta). Tanben tota una seria de mots coneisson la terminason epicèna ''-ei (-eis)'': d'adjectius possessius ''(mei, tei, sei)'', d'adjectius demostratius, exclamatius o interrogatius ''(aquelei, aquestei)'', de pronoms personaus ''(elei)'', d'adjectius e de pronoms indefinits ''(quauquei, d'unei)'', e en generau, les adjectius plaçats davant lo nom que transforman ''-e'' e ''-a'' finalas dau singular en ''-ei'' au plurau ''(un brave amic, de braveis amics; una granda taula, de grandei taulas)''.
** Lo niçard, en luòc de ''-ei (-eis)'', possedís un sistèma amb lei terminasons ''-u'' au masculin plurau e ''-i'' au femenin plurau.
 
* La casuda dei consonantas oclusivas finalas, levat en niçard.
 
* La vocalizacion de la ''-l'' finala en ''-u''.
 
* Lo manten de l'oposicion ''v/b''.
 
* Lo manten de la ''-n'' finala etimologica amb sa nasalizacion parciala.
 
 
Rapòrt au [[vivaroaupenc]], lo provençau se caracteriza per:
 
* Lo manten deis oclusivas intervocalicas: ''parlada'' còntra ''parlaa''.
 
* Una primiera persona dau singular en ''-e'' o ''-i'' còntra ''-o'' en vivaroaupenc
 
== Classificacions sosdialectalas ==
* Lo '''provençau generau''' compren doas varietats fòrça similaras:
** Lo '''provençau rodanenc'''. La sieuna extension es a l'èst dau departament de [[Gard (departament)|Gard]] (vèrs [[Nimes]]), lo departament de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] (vèrs [[Avinhon]], [[Aurenja]]) e l'oèst dau departament dei [[Bocas de Ròse]] ([[Arle]], [[Camarga]]). Lei "[[josieus dau Papa]]", comunautats josievas d'Avinhon e dau [[Comtat Venaicin]] desvolopèron un sosdialècte [[judeoprovençau]] especific (tanben nomenat [[shuadit]] o [[judeooccitan]]). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
*** ''Morfologia:''
**** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es ''-e (cante)''.
**** L'article definit plurau ''lei(s)'' se pronóncia puslèu {{IPA|[li(z)]}} e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per ''-ei(s)'' {{IPA|[i(z)]}}.
**** Lei pronoms seguents an la forma occitana generala ''me, te, se''.
*** ''Fonetica:''
**** Abséncia de diftongason de ''ò'' realizada {{IPA|[ɔ]}} ''(bòn, pònt...)''.
** Lo '''provençau maritim''' (o ''centrau'' o ''mediterranèu''). La sieuna extension es dins l'èst dei [[Bocas de Ròse]] (vèrs [[Selon de Provença|Selon]], [[Ais de Provença]] e [[Marselha]]), lo departament de [[Var (departament)|Var]] ([[Tolon]]...) e l'oèst deis [[Aups Maritims]] (vèrs [[Canas]], [[Antíbol]], [[Grassa]] e [[Canha de Mar]]). Lo sud deis [[Aups d'Auta Provença]], vèrs [[Forcauquier]] e [[Castelana]], coneis una transicion doça entre lo provençau maritim e lo [[vivaroaupenc]], (aqueu d'aquí que comença a partir de [[Dinha]]). Lei caracteristicas dau maritim son:
*** ''Morfologia:''
**** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es ''-i (canti)''. Mai es ''-o (canto/chanto)'' dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc.
**** L'article plurau ''lei(s)'' se pronóncia puslèu {{IPA|[lej(z)]}} e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per ''-ei(s)'' {{IPA|[ej(z)]}}.
**** Lei pronoms seguents an la forma ''mi, ti, si'' (en luòc de ''me, te, se'').
*** ''Fonetica:''
**** Preséncia de diftongs amb ''ò'' realizat {{IPA|[wɔ/we/wa]}} ''(bòn, pònt...)''.
* Lo '''provençau [[niçard]]''' se parla dins la bassa [[Comtat de Niça]] e a [[Mónegue]] (l'auta Comtat de Niça es de dialècte [[vivaroaupenc]] e la Vau de Ròia es de dialècte [[roiasc]]). D'unei que i a pensan que se tracta d'un dialècte distint dau provençau, per de rasons pus culturalas que non pas dialectologicas. Pron particular, lo niçard se caracteriza per:
** ''Morfologia:''
*** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu qu'es ''-i (canti)''. Mai es ''-o (canto/chanto)'' dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc e tanben dins lo parlar [[mentonasc]].
*** La terminason ''-s'' dau plurau s'es amudida e explica, dins certanei cas, l'aparicion de formas nòvas dau plurau masculin amb ''-u'' e dau plurau femenin amb ''-i'' (correspondent amb ''-ei(s)'' dau provençau generau). Ansin: la forma occitana generala ''los amics, las amigas'' se ditz en niçard ''lu amics, li amigas'' (mai en provençau generau: ''leis amics, leis amigas'').
*** Lei pronoms seguents an la forma ''mi, ti, si'' (en luòc de ''me, te, se'').
** ''Fonetica:''
*** La conservacion de la ''-a'' finala atòna prononciada {{IPA|[a]}} (en luòc de {{IPA|[ɔ]}} coma en provençau generau).
*** Preséncia de diftongs amb ''ò'' realizat {{IPA|[wɔ/wa]}} ''(bòn, pònt...)''.
*** Una tendéncia a conservar de mots proparoxitòns o esdrúchols, valent a dire amb l'accent tonic sus l'avantavantdarriera sillaba (en luòc de lei transformar en mots paroxitòns o plans amb l'accent tonic sus l'avantdarriera sillaba, coma en occitan generau). Ansin: ''dim<u>é</u>negue'' (en luòc de ''dim<u>e</u>nge''), ''p<u>à</u>gina'' (en luòc de ''pag<u>i</u>na'').
*** La pronóncia de la majoritat dei consonantas finalas (en luòc de leis amudir coma en provençau generau). Pasmens la terminason ''-s'' dau plurau s'es amudida.
 
* Lo '''[[vivaroaupenc]]''', dempuei lo nòrd de [[Vivarés]] fins ais [[Aups]], qu'es en realitat un dialècte distint dau provençau segon lei classificacions uei pron acceptadas dei lingüistas [[Juli Ronjat]] e [[Pèire Bèc]]. Pertanh au nòrd-occitan (ten ''cha'' en luòc de ''ca'' e ''ja'' en luòc de ''ga''...).
 
== Codificacion e estandardizacion ==
Existisson dos sistèmas normatius concurrents a causa de la dura situacion de [[diglossia]] en fàcia dau francés:
* La [[nòrma classica]], desvolopada particularament per [[Robèrt Lafont]], unitària dins l'ensems occitan, que s'acòsta deis us pus tradicionaus dau provençau, deis autrei dialèctes occitans, de l'occitan ancian e tanben dau catalan.
! [[Nòrma mistralenca]]
|-
|style="background: #f9f9f9; "|'''Provençau generau'''<br />
Totei lei personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotadas de rason e de consciéncia e li cau (/fau) agir entre elei amb un esperit de frairesa.
<br />
<br />
'''Provençau [[niçard]]'''<br />
Toti li personas naisson liuri e egali en dignitat e en drech. Son dotadi de rason e de consciéncia e li cau agir entre eli emb un esperit de frairesa.
|style="background: #f9f9f9; "|'''Provençau generau'''<br />
Tóuti li persouno naisson libro e egalo en dignita e en dre. Soun doutado de resoun e de counsciènci e li fau agi entre éli em' un esperit de freiresso.
<br />
<br />
'''Provençau [[niçard]]'''<br />
Touti li persouna naisson liéuri e egali en dignità e en drech. Soun doutadi de rasoun e de counsciència e li cau agì entre eli em' un esperit de frairessa.
|}
</center>
 
Se remarcarà que lei doas nòrmas, en generau, diferisson sistematicament per l''''ortografia''' (notacion dei sòns) mai nòtan quasi exactament la meteissa causa: ''Cante una chata de Provença'' e ''Cante una chato de Prouvènço'' se pronóncian parier. <br />
<br />
La '''nòrma orala''' (recomandacion dei formas parladas) diferís solament un pauc entre nòrma mistralenca e nòrma classica. Per exemple, certans mots afrancesats son acceptats en nòrma mistralenca (''umble/umble'', ''Oumèro/Omèra'') mentre que la nòrma classica conselha de leis evitar e de lei remplaçar per de formas occitanas pus autenticas (''umil, Omèr'').
 
== Secessionisme lingüistic ==
Après fòrça ans de lucha per establir quina grafia caliá far servir per escriure l'occitan provençau, es aparegut una tendéncia secessionista, que refusa d'admetre l'unitat de la lenga occitana, que revendica la nòrma mistralenca, mai non representa pas l'ensems deis usatgiers d'aquela nòrma mistralenca; en mai d'aquò es contrària a la vision unitària de la lenga d'òc de Frederic Mistral. Aqueu [[secessionisme lingüistic]] apareguèt durant leis ans 1970 (amb Loís Baile) e es estat reactivat dempuei leis ans 1990 per l'universitari Felip Blanchet e per de grops coma l'[[Union Provençala]] o lo [[Collectiu Provença]]: en s'apiejant subre una concepcion particulara de l'identitat provençala, afirman que lo provençau seriá una lenga a despart e que caudriá parlar de "lenga<u>s</u> d'òc" au plurau e non d'una sola lenga. Refusan lo tèrme unitari "occitan". Aquela tendéncia es fòrça marginala dins lo domeni de la lingüistica romanica mai es influenta dins quauquei mitans politics e culturaus locaus. Pasmens a pas capitat de convéncer la majoritat dau movement culturau provençau, ni manco la comunautat scientifica dei lingüistas seriós especializats en provençau.
 
== Vejatz tanben ==
* [[Niçard]]
* [[Mentonasc]]
* [[Roiasc]]
 
== Bibliografia ==
* AVRIL J.T. (1839) ''Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal'' [reed. 1991, Nimes: Lacour]
* [[Pèire Bèc|BÈC Pèire]] = BEC Pierre (1995) ''La langue occitane,'' coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963]
* [[Joan Baptista Calvino|CALVINO Joan Batista]] (1905) = CALVINO Jean-Baptiste, ''Nouveau dictionnaire niçois-français,'' Niça: Imprimerie des Alpes Maritimes [reed. 1993 amb lo títol: ''Dictionnaire niçois-français, français-niçois,'' Nimes: Lacour]
* BOISGONTIER Jacme (1981-86) (collab. Loís MICHEL, Joan Maria PETIT) = BOISGONTIER Jacques (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT) ''Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr],'' París: CNRS, 3 vol.
* BOUVIER Joan Glaudi, & MARTÈL Clàudia (1975-1986) = BOUVIER Jean-Claude, & MARTEL Claude, ''Atlas linguistique et ethnographique de la Provence [ALP]'', París: CNRS
* [[Jòrdi Castelana|CASTELANA Jòrdi]] (1947) = CASTELLANA Georges, ''Dictionnaire niçois-français'' [reed. 2001, Niça: Serre]
* [[Jòrdi Castelana|CASTELANA Jòrdi]] (1952) = CASTELLANA Georges, ''Dictionnaire français-niçois'' [reed. 2001, Niça: Serre]
* [[Andrieu Companh|COMPANH Andrieu ‹COMPAN Andriéu›]] (1965) = COMPAN André, ''Grammaire niçoise'' [reed. 1981, Niça: Serre]
* COPIER Juli (1995) = COUPIER Jules, ''Dictionnaire français-provençal / ‹Diciounàri francés-prouvençau› [Diccionari francés-provençau]'', Ais de Provença: Association Dictionnaire Français-Provençal / Edisud
* [[Xavier de Forvieras|FORVIERAS Xavier de ‹FOURVIERO Savié de›]] (1899) = FOURVIÈRES Xavier de, ''Grammaire provençale et guide de conversation'' [reed. 1973, Avinhon: Aubanel] [mai d’una reedicion: Culture Provençale et Méridionale, Aubéron]
* [[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt ]] (1951) ''Phonétique et graphie du provençal: essai d’adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence,'' Tolosa: Institut d’Études Occitanes [reed. 1960] • Actualizat dins Lafont 1972
* [[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt]] (1972) ''L’ortografia occitana, lo provençau,'' Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’Estudis Occitans • Actualizacion de Lafont 1951
* [[Guiu Martin|MARTIN Guiu]], & [[Bernat Molin|MOLIN Bernat]] (1998) = MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, ''Grammaire provençale et cartes linguistiques,'' Ais de Provença: Comitat Sestian d’Estudis Occitans / Centre Regionau d’Estudis Occitans-Provença (difusion Edisud)
* FETTUCIARI Jòrgi, & [[Guiu Martin|MARTIN Guiu]], & PIETRI Jaume (2003) ''Dictionnaire provençal-français / Diccionari provençau-francés,'' Ais de Provença: L’Escomessa / CREO Provença (difusion Edisud)
* LÈBRE Elias, & [[Guiu Martin|MARTIN Guiu]], & [[Bernat Molin|MOLIN Bernat]] (2004) = LÈBRE Élie, & MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, ''Dictionnaire de base français-provençal / Diccionari de basa francés-provençau,'' Ais de Provença: CREO Provença (difusion Edisud) [1a ed. 1992]
* [[Frederic Mistral|MISTRAL Frederic]] (1879-1886) ''[[TDF|‹Lou Tresor dóu Felibritge› [Lo Tresaur dau Felibritge]: Dictionnaire provençal-français,]]'' Ais de Provença: Remondet-Aubin [reed. 1932, París: Delagrave] [reed. 1968, Ais de Provença: ‹Edicioun Ramoun Berenguié› (Edicions Ramon Berenguier)] [reed. 1979, Ais de Provença: Edisud, 2 vol.]
* PELLAS S.A. (1723) ''Dictionnaire provençal et français'' [reed. 1996, Nimes: Lacour]
* [[Juli Ronjat|RONJAT Juli]] = RONJAT Jules (1930-1941), ''Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes,'' 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
 
 
[[eo:Provenca lingvo]]
[[es:Idioma provenzal]]
[[fa:پرووانسالگویش پرونسی]]
[[fi:Provensaali]]
[[fr:Provençal]]
51 512

cambiaments