Nigèr (fluvi) : Diferéncia entre versions

m
Tomboctó
m (Categoria:Riu de... (per coeréncia amb leis autrei categorias preexistentas))
m (Tomboctó)
== Etimologia ==
[[Imatge:Afrika Map 1660.JPG|thumb|left|Mapa d'Africa gravada e empresada a Amsterdam, 1660.]]
L'etimologia del nom del flume es incertana. Sus las ancianas mapas europèas, lo nom se balhèt al braç mejan del flume al Mali actual. Sus la mapa olandesa de 1660, a costat, Nigèr apareis coma identic al flume de [[Senegal (flume)|Senegal]] (''rio senega'') que lo prolonga aprèp [[TomboctoTomboctó]] prenent alara lo nom de ''fluvius niger''. Aquela mapa mòstra que los Europèus coneissián l'existéncia d'un grand flume a l'interior de las tèrras, mas ne coneissián pas clarament la font (sus la mapa, d'aperaquí dins la [[Grands Lacs (Africa)|region dels Grands Lacs]]) e tanpauc lo dèlta (confondut amb aquel del flume de Senegal). Dins lo golf de Benin, lo flume que s'escampa es pas identificat pel cartograf.
 
Es temptant, amb un pauc d'[[eurocentrisme]], de far del mot latin ''niger'' (« negre ») l'etimon del flume. Mas los Portugueses, primièrs explorators e colonizators de las còstas africanas, daissèron, sens aver recors al latin, un ''[[Rio Negro]]'' (coma o faguèron alhors, en Brasil, per exemple) en utilizant la lor lenga sus las mapas. E mai, las aigas del flume son pas negras (çò qu'explica pus sovent lo nom de ''rio negro''). Una temptativa d'explicacion seriá de dire que lo flume foguèt nomenat atal per lo designar coma lo {{cita|flume dels Negres}}. Mai pas cap d'autre riu african, asiatic<ref>Lo [[fluvi Jaune]] deu son nom a las alluvions que carreja e non als Chineses qu'abitan las ribas.</ref> o americana que prenguèt lo nom de la color del pòble qu'abitan las ribas.
 
L'explicacion plus probabla es que los Portugueses, coma o faguèron per Senegal, adoptèron lo nom local del flume e l'etimologia pus probabla, amb aquela ipotèsi, es lo [[toarèg]] ''gher n gheren'' (« flume dels flumes ») abreujat en ''ngher'' e en usatge lo long de las ribas a TomboctoTomboctó<ref>Font : version anglesa d'aquel article sus Wikipedia.</ref>.
 
En sosten de l'etimon d'origina [[berbèr]], la [[tabla de Peutinger]] menciona un flume african, le ''flumen Girin'' e la legenda : ''Hoc flumen quidam Grin vocant, alii Nilum appellant, dicitur enim sub terra Etyopium in Nylum ire Lacum'', {{cita|Aquel flume se nomena Grin, d'autres l'apelan Nil. Se ditz que corre al sud de (« jos ») Etiopia (« Africa ») e s'escampa dins lo lac de Nil.}} Se nòta, pasmens d'aquela explicacions, ''Girin'' e Nil son pas, topograficament parlant, religats pel cartograf.
=== L'enigma de Nigèr ===
 
Nigèr demorèt longtemps un enigma per los geografs. Las caravanas sahelianas que comerçavan amb l'[[Africa del Nòrd]] dempuèi TomboctoTomboctó raportèron qu'aquela vila es irrigada per un grand flume mas foguèt la sola informacion de que dispausan los geografs europèus que, d'un biais mai o mens seriós, mai o mens documentat, rempliguèron los blancs. Las ipotèsis pus fantasierosas foguèron avançadas.
 
Qualques lo confondèron amb [[Senegal (flume)|Senegal]] o amb Còngo, d'autres ne faguèron una branca de Nil e per d'autres encara, foguèt un riu tributari d'un lac interior.
Imatge:Africae tabula nova.jpg|En 1570, sus aquela mapa olandesa, Niger es ligat amb Senegal. Lo Rio Real s'escampa dins lo golf de Benin.
Imatge:Guillaume Delisle North West Africa 1707.jpg|En 1707, aquela mapa francesa mòstra Nigèr que s'escampa encara dins Senegal, son dèlta interior es identificat clar. Lo Rio Formosa s'escampa dins lo golf de Benin.
Imatge:Africa 1808.jpg|Sus aquela mapa de 1808, lo cartograf alara sabent tot sus l'« enigma » de Nigèr pren de precaucions : un flume existís vèrs TomboctoTomboctó mas possedís pas d'embocadura maritima.
</gallery>
 
 
[[Imatge:Africamap1812.jpg|thumb|En [[1812]], Nigèr es encara creditat d'un cors èst-oèst e son embocadura es situada {{cita|endacòm}} en Sierra Leone.]]
Al mitan del sègle XIV, lo viatjaire e geograf arabi, [[Ibn Battûta]], traversèt lo [[Sahara]], longa Nigèr que crei, el meteis, èsser Nil, per aténher [[Gao]], e l'[[emperaire de Mali]]. Remonta lo flume fins a TomboctoTomboctó que daissa en traversant lo desèrt vèrs son Marròc nadal — tempta pas, ailàs per la precision geografica, de lo remontar fins a Egipte.
 
Un sègle pus tard, los explorators portugueses son los primièrs a explorar sistematicament e a colonizar las còstas africanas per securizar la rota maritima cap a Índia. Nigèr es tojorn mencionat sus lors mapas mas, gaireben tot temps, coma cap amont de Senegal. Es a dire que l'Africa interiora los interèssa pauc.
Aquò demòra vertadièr per las poténcias colonialas successivas que prenon la man nauta en mar : Olandeses, Franceses, Angleses, totas dessenhan de mapas e totas s'enganan al subjècte d'aquel flume.
 
A la fin del sègle XVIII, venguèt clar que Nigèr es pas Nil tanpauc Senegal e TomboctoTomboctó es una vila mitica dins l'imaginari europèu aprèp las descripcions daissadas per [[Leon l'African]] sus sa riquesa en aur, estòfas e esclaus, que provòca desir de coneissenças (en mai d'aur) dels Europèus. Los Angleses fondan, en 1788, l'Associacion Africana per la Promocion e la Descobèrta de las Partidas Interioras d'Africa (''Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa''), pus coneguda jos lo nom abreujat d'Associacion Africana. Lo seu but es la localizacion precisa de [[TomboctoTomboctó]] e la definicion del traçat de Nigèr. S'organizèt plusors expedicions.
 
Lo major Daniel Houghton (1740-1791) esatbliguèt que lo cors del flume orientat oèst-èst empacha que siá lo prolongament del flume Senegal. Moriguèt pendent una expedicion. Son successor, [[Mungo Park]], pendent una expedicion en 1805, seguèt lo flume sus {{Unitat|1600|km}} de [[Bamako]] a [[Bossa]] per trobar son camin exacte cap a l'[[ocean Atlantic]]. Demorava de ne trobar la font.
 
[[Alexander Gordon Laing]], militar britanic en pòste en [[Sierra Leone]], es lo primièr explorator que, al començament de las annadas 1820 estimèt amb precision las coordenadas geograficas de la font del flume (malgrat que poguèt aténher, la region essent dins las mans dels indigènas). Moriguèt, el meteis, a TomboctoTomboctó en 1826 pendent una mission geografica sul cors de Nigèr. En 1828, [[René Caillé]] foguèt lo primièr Europèu a tornar viu de TomboctoTomboctó, per aquò recebèt un prèmi de la Societat de Geografia. Racontèt sas descobèrtas dins ''Voyage à Temboctou et à Djenné dans l'intérieur de l'Afrique'', publicat en [[1830]].
 
=== Bacin idrografic ===
[[Imatge:Niger river mapfr.png|thumb|right|320px|Lo bacin del flume de Nigèr]]
A sa font prèp dels [[monts de Loma]], a la frontièra de [[Sierra Leone]] e de [[Guinèa]]. Pren una direccion nòrd-èst, traversant Guinèa e lo sud de [[Mali]], passa a [[Bamako]], [[TomboctoTomboctó]] e [[Gao]].
 
Entre KéMacina e TomboctoTomboctó s'espand dins una vasta planura inondada de prèp de {{Unitat|40000|km|2}} al maximum de l'aigada, dins çò que se nomena lo [[Dèlta central de Nigèr|dèlta interior]], ont son debit es redusit. Pèrd entre 25 e 50% de sas aigas, principalament per evaporacion.
 
Vira apuèi capa al sud-èst, travèrsa l'oèst de [[Nigèr]] que la capitala [[Niamey]], longa la frontièra [[Nigèr]] [[Benin]], puèi [[Nigèria]] ont vira encara mai cap al sud, cap a un [[dèlta fluvial|dèlta]] palunós. Abans de s'escampar dins l'[[Atlantic]] a [[Port Harcourt]] aprèp un viatge de {{Unitat|4184|km}}, recep a [[Lokoja]] sus sa riba esquèrra son principal afluent, [[Benoe]], venent de [[Cameron]], que dobla son debit abans lo dèlta maritim.
*[[Djené]]
*[[Mopti]]
*[[TomboctoTomboctó]]
*[[Gao]]
*[[Tillaberi]]
57 567

cambiaments