Indoeuropèu : Diferéncia entre versions

unificacion de dos articles quasi identics
(unificacion de dos articles quasi identics)
{{esbòs}}
<!-- Article redigit en lengadocian -->
L''''indoeuropèu''' es una lenga parlada fa mai de quatre mila ans, que son existéncia es pas atestada dirèctament per de tèxtes, mas pel metòde comparatiu, çò es per la comparason entre las lengas que ne derivan.
 
==Gaireben dos sègles d'estudis indoeuropèus==
A partir del [[sègle XVII]], maites sabents europèus notèron de semblanças estranhas entre lo [[grèc (lenga)|grèc]], lo [[latin]], lo [[persan]] e de lengas europèas recentas; mas duscas a aquel moment, per una interpretacion literala de la Bíblia, se considerava l'[[ebrieu]] coma la lenga maire de totas las autras.
 
Pasmens, la descobèrta pels europèus del [[sanscrit]] a la fin del [[sègle XVIII]] permetèt de pausar l'ipotèsi d'una origina comuna al latin, al grèc, al [[gotic]], a las lengas [[lengas celticas|celticas]], al persan e al sanscrit.
En 1813, l'anglés Thomas Young creava lo mot ''indoeuropèu'' que serviguèt a designar a l'encòp aquel grop de lengas e la lenga comuna que ne derivan totas.
 
Lo deschiframent del persan vièlh (1846), de l'[[itita]] (entre 1880 e 1915), del [[tokharian]] (1908) e mai recentament del [[micenian]] foguèron tant de grandas etapas que per la comparason totjorn pus afinada permetèron de reconstruire l'indoeuropèu ; se parla de reconstruccion extèrna. Un autre biais de procedir, pusmai aleatòri, es la reconstruccion intèrna, çò es per ipotèsi en partissent de çò ja reconstituit.
 
De la lenga los sabents an passat als [[indoeuropèus]] coma pòble, cercant a establir lor fogal original, las diferentas epòcas de lors migracions, lor organizacion sociala, lor religion, etc.
Derivan dirèctament de l'indoeuropèu de lengas ancianas coma lo [[latin]], lo [[grèc (lenga)|grèc]], lo [[celtic]] o lo [[sanscrit]]. De caduna d'aquelas lengas es eissit un grop de lengas.
 
===Lengas [[lengas romanicas|latinas]] o [[lengas romanicas|romanicas]]===
Las lengas [[lengas romanicas]] son l'[[occitan]], lo [[catalan]], l'[[aragonés]], l'[[espanhòl]], lo [[francés]], lo [[francoprovençal]], lo sosgrop [[retoromanic]] ([[romanch]], [[ladin]] e [[reto-romanicfriolan]]), l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galhècgalèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]] e lo [[dalmata]].
 
===Lengas [[Lengas germanicas|germanicas]]===
Aquelas lengas son l'[[alemand]], l'[[anglés]], lo [[neerlandés]], lo [[frison]] e las [[lengas escandinavas]] ([[islandés]], [[danés]], [[norvegian]], [[suedés]]).
 
===Lengas [[lengas eslavas|eslavas]]===
Las lengas eslavas, fòrça mai pròchas entre elas que las romanicas o las germanicas, comprenon un grop oriental amb lo [[rus]], l'[[ucraïnian]] e lo [[bielorús]], un grop occidental amb lo [[polonés]], lo [[chèc]], l'[[eslovac]] e lo [[sorabe|sorab]] e un grop meridional amb l'[[eslovèn]], lo [[sèrbe]], lo [[croat]], lo [[bosniac]] (cf. tanben [[serbo-croatsèrbocroat]]), lo [[macedonian]] e lo [[bulgar]].
 
===Lengas indoeuropèas d'[[Índialengas indoarianas|indoarianas]]===
Se parlan sustot en al nòrd e al centre d'[[Índia]], en [[Paquistan]], [[Sri Lanka]] e [[Bangladèsh]]. Las qu'an lo pus grand nombre de locutors son l'[[Indi (lengas)|indi]] e lo [[bengalin]].
 
Fa partida d'aquel grop lo [[romaní]], la lenga dels gitanos, dins una diaspòra presenta sus totes los continents.
 
===Autras lengas===
Son tanben indoeuropèas las doas lengas del grop [[baltic]] (lo [[lituan]] e lo [[leton]]), e mai lo [[grèc modèrne]], l'[[albanés]], l'[[armèni]] e las [[lengas iranianas]] coma lo [[persan]] o ''farsi'', lo [[curd]], lo [[pashto]] e l'[[ossètarmèni]].
 
==Fonologia de l'indoeuropèu==
===Las laringalas===
Una autra de sas particularitats èran las "laringalas", de consonantas que se vocalizèron apuèi en "schwa" (lo son de l'"e" dicha "muda" en francés), o, al contacte d'autras vocalas, evoluiguèron en E, A e O: se nòtan alara respectivament H<sub>1</sub>, H<sub>2</sub> e H<sub>3</sub>.
Las laringalas foguèron descobèrtas amb lo metòde de la reconstruccion intèrna pel lingüista [[Ferdinand de Saussure]]. En trabalhant de cap al sistèma vocalic de l'indoeuropèu, aguèt l'idèa de pausar que l'alternància de las vocalas longas deviá èsser parallèla a la de las sequéncias vocala-sonanta, çò que se formulèt aa : ë = ey : i (on "aa" representa aicí per manca dels caractèrs especials la vocala "a" longa e "ë" lo son qu'avèm apelat ''schwa''). Parlèt de "quasi-sonanta" a prepaus del schwa, que li dirián laringala apuèi, e que la a (longa) "aa" èra la resulta de la sequéncia qu'escrivèm eH<sub>2</sub>.
 
==Morfologia de l'indoeuropèu==
 
 
Se pòdon distinguir doas grandas classas de noms: los noms tematics, que lor tèma s'acaba per una vocala -o/-e dicha ''tematica'' que s'inserís entre lo radical e la desinéncia, e los noms atematics que lor radicaltèma s'acaba en consonanta.
 
La declinason atematica es pus anciana. Es a l'origina de las "tresenas declinasons" del grèc e del latin (κóραξ, consul). La declinason tematica es a l'origina de las "segondas declinasons" (lógos, dominus). Vaquí sas desinéncias en indoeuropèu, grèc e latin:
A causa de l'impossibilitat de restituir, a partir de las lengas conegudas, de morfèmas de subordinacion comuns, d'unes an pensat que l'indo-europèu auriá pas agut d'unitats superioras a la frasa simpla: al lòc de la [[sintaxi]] (qu'implica subordinacion), auriá practicat la [[parataxi]] (qu'implica juxtaposicion). Al jorn d'auèi, los especialistas an abandonat aquela ipotèsi.
 
D'indicis mòstran qu'al contrari de çò que se passa dins las lengas modèrnas, ont las subordinadas seguisson la principala, en indoeuropèu la subordinada èra antepausada. Balharem l'exemple de las proposicions relativas. Dins las lengas modèrnas, donc, las subordinadas relativas seguisson la principala, per ex. occitan "La letra que m'as escricha m'a fach fòrça gaug". Ara, aquela frasa se disiá comunament en [[latin]] "Litterae quas mihi scripsisti mihi jucundissimae fuerunt", mas tanben: "Quas scripsisti litteras, eae mihi jucundissimae fuerunt", amb d'en primièr la relativa, qu'introdusís lo pronom "quas", qu'es représ per l'[[anaforic]] "eae" al començament de la principala. Dins los tèxtes indians mai ancians ([[Veda]]), aquela construccion es normala e la construccion invèrsa (principala + relativa) expressiva; es aquò que permet de reconstituir una evolucion, de l'estructura relativa + principala, a una estructura principala + relativa, expressiva d'en primièr puèi venguda normala per usura semantica.
 
Aquela construccion indoeuropèa anciana demorava dins lo [[francés]] classic dels letrats noirits de cultura latina, dins las frasas del tipe: "Celui qui aime ses enfants, celui-là aime sa patrie"; en occitan: "Qu aima los sieus mainatges, aima la sieuna patria", sense represa anaforica. Es un [[latinisme]] evident.
[[als:Indogermanische Sprachfamilie]]
[[an:Luengas indo-europeyas]]
[[ang:Indo-Europisc geþéodusprǣchīred]]
[[ar:لغات هندوأوروبية]]
[[ast:Llingües indoeuropees]]
[[az:Hint–AvropaHind–Avropa dil ailəsi]]
[[be-x-old:Індаэўрапейскія мовы]]
[[bg:Индоевропейски езици]]
[[bn:ইন্দো-ইউরোপীয় ভাষা-পরিবার]]
[[br:Yezhoù indezeuropek]]
[[bs:Indoevropski jezici]]
[[cy:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd]]
[[da:Indoeuropæiske sprog]]
[[de:Indogermanische SprachenfamilieSprachen]]
[[el:Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες]]
[[en:Indo-European languages]]
[[fr:Langues indo-européennes]]
[[fy:Yndo-Jeropeeske talen]]
[[ga:Cine teangeolaíochTeangacha Ind-EorpachEorpacha]]
[[gl:Linguas indoeuropeas]]
[[he:שפות הודו-אירופיות]]
[[jbo:xinjoiro'o bangu]]
[[ka:ინდოევროპული ენები]]
[[kn:ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು]]
[[ko:인도유럽어족]]
[[ku:Zimanmalbata hind û ewropî]]
[[kw:Yethow Eyndo-Europek]]
[[la:Linguae Indoeuropaeae]]
[[li:Indogermaanse taole]]
[[lij:Lengue indoeuropee]]
[[lt:Indoeuropiečių kalbos]]
[[lv:Indoeiropieši]]
[[nn:Liste over indoeuropeiske språk]]
[[no:Indoeuropeiske språk]]
[[os:Индоевропаг æвзæгтæ]]
[[pl:Języki indoeuropejskie]]
[[pt:Línguas indo-européias]]
[[se:Indoeurohpálaš gielat]]
[[sh:Indoevropski jezici]]
[[simple:Indo-European languages]]
[[sk:Indoeurópske jazyky]]
[[sl:Indoevropski jeziki]]
[[sv:Indoeuropeiska språk]]
[[sw:Lugha za Kihindi-Kiulaya]]
[[ta:இந்தோஇந்திய-ஐரோப்பிய மொழிகள்]]
[[tg:Забонҳои Ҳинду-Аврупоӣ]]
[[th:ตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน]]
[[tpi:Ol Tokples Indo-Yuropin]]
[[tr:Hint-Avrupa dil ailesi]]
[[uk:Індоєвропейські мови]]
14 615

cambiaments