Dobrir lo menú principal

Cambiaments

Correccion ortografica
Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3 km) e [[Occitània]] (315 km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9 km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9 km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala.
 
La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580 km de còsta, e per las montanhas dels PirinèusPirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'àreaairal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala.
 
Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>[http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?]</ref>
Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]].
 
En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adequacionadeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat.
 
Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de JusticiaJustícia de Catalonha|Tribunal Superior de JusticiaJustícia]], l'organisme jurisdiccionaljuridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de JusticiaJustícia incluson los recursosrecorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres jurisdiccionalsjuridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor.
 
Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de CatalunyaCatalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]].
 
Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (occ. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al [[sègle XVIII]]. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del MinisteriMinistèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracióadministracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]].
 
=== La Val d'Aran ===
La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha.
 
=== Los simbolssimbòls nacionals ===
Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_preliminar.htm#a8]: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]:
 
* Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo [[sègle XIII]], es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor.
 
* L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (occ. ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de CastellhaCastelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]].
 
* La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (cat. ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]].
[[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]]
[[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]]
Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de CatalunyaCatalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias.
 
=== Províncias ===
 
==== Las vigariás ====
La [[vigariá]] (cat. ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intermunicipalintercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions.
 
== Economia ==
|font=[http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]}}
[[Fichièr:Spain.Catalonia.Barcelona.Vista.Torre.Agbar.jpg|thumb|Vila de Barcelona]]
Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo [[sègle XIX]]. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periodeperiòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per càpitacapita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%.
 
En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha.
 
Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los PirinèusPirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000.
 
Lo prètz del lotjamentlòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat.
 
Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància.
=== Indicadors demografics ===
 
La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants ([http://www.idescat.net/dequavi/?TC=444&V0=1&V1=1 IDESCAT]). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirinencaspirenencas.
 
Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]].
 
Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo [[sègle XX]]. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitansabitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs.
 
== Vejatz tanben ==
== Ligams ==
 
* [http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_100506_aranes.pdf TèxtTèxte de l'Estatut d'autonomia, en aranés]
* [http://www.gencat.net/ Pagina de la Generalitat de Catalonha]
* [http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/index.htm Estatut d'Autonomia del 2006]