Eslovaquia : Diferéncia entre versions

11 502 octets aponduts ,  fa 3 anys
== Istòria ==
 
=== De la Preïstòria a la conquista ongresa ===
[[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Eslovaquia durant lo partiment de Checoslovaquia de 1938-1939.]]
 
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Eslovaquia datan de {{formatnum:200000}} ans. Durant lo [[Paleolitic]] Superior (entre {{formatnum:35000}} e {{formatnum:8000}} av. JC), divèrsei culturas liticas ocupèron la region e desvolopèron de formas artisticas pròprias. Puei, au [[Mesolitic]] (entre {{formatnum:8000}} e {{formatnum:6000}} av. JC), l'[[agricultura]] se difusèt pauc a pauc e favorizèt la sedentarizacion. Lo mestritge dau [[bronze]] e dau [[fèrre]] permetèt l'aparicion d'activitats novèlas coma lo norrigatge e la construccion d'abitats pus importants. Au sègle V av. JC, la region èra poblada per de populacions [[cèltas]] que dispareguèron au sègle I ap. JC en causa d'atacas [[Empèri Roman|romanas]] (dempuei lo [[sud]]) e germanicas (a partir dau [[nòrd]]). Puei, lo territòri eslovac foguèt un teatre d'afrontaments entre [[Empèri Roman|Romans]] e [[Marcomans]].
Los [[eslaus]] arribèron dins lo territòri qu'es actualament Eslovaquia al sègle VI. Sa mitat occidentala venguèt puèi una part del còr de l'empèri de [[Moràvia Granda]]. A partir del sègle XI, l'espandi eslovac seguiguèt l'istòria del reiaume d'[[Ongria]].
 
A partir dau sègle IV ap. JC, l'arribada de [[Empèris nomadas|cavaliers nomadas]] ([[Huns]]...) en [[Euròpa Orientala]] entraïnèt l'abandon d'Eslovaquia per lei Germans. Foguèron remplaçats per d'[[Eslaus]], a l'origina dei pòbles chèc e eslovac, vèrs [[500]]. En [[833]], aquelei pòbles participèron a la fondacion de la [[Granda Moràvia]]. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IX, lei princes d'aqueu reiaume sostenguèron son evangelizacion. Aquò suscitèt de tensions entre lei [[clergat]]s dependents de [[Roma]] e de [[Constantinòble]] mai permetèt, a l'iniciativa de [[Ciril]], l'invencion dau premier [[alfabet]] [[Lengas eslavas|eslau]].
A la fin de la [[Primièra Guèrra Mondiala]], lo Tractat de Saint-Germain-en-Laye creèt [[Checoslovaquia]], qu'amassava [[Boèmia]], [[Moràvia]], Eslovaquia e la [[Rutènia Subcarpatica]]. Aquela union politica artificiala èra probablament deguda a la necessitat de refortir la majoritat eslava fàcia a la gròssa minoritat alemanda.
 
Au començament dau sègle X, la [[Granda Moràvia]] foguèt destrucha per lei [[Ongria|Magiars]]. Dins lo corrent dau sègle, lo territòri eslovac, en despiech de son relèu [[montanha|montanhós]], passèt sota son contraròtle e prenguèt lo nom d'Auta Ongria. Una noblesa d'origina ongresa i prenguèt lo poder mai la populacion eslava se mantenguèt e demorèt majoritària. Pasmens, aquò rompèt l'unitat deis Eslaus dei [[Carpatas]] Occidentalas e entraïnèt pauc a pauc la formacion dei pòbles chèc (a l'oèst) e eslovac (a l'èst).
En [[1939]], jos la pression alemanda, apareguèt un Estat independent eslovac, dirigit per [[Jozef Tiso]], qu'èra en realitat un satellit de l'expansionisme nazi. Una part foguèt pasmens annexada per Ongria.
 
=== Lo periòde austroongrés ===
Après la Liberacion, Checoslovaquia foguèt restaurada (sens la Rutènia Subcarpatica qu'èra estada annexada per l'Union Sovietica).
 
==== Lo periòde ongrés ====
En [[1969]], una novèla constitucion checoslovaca creèt un Estat federal, amb una Republica Socialista d'Eslovaquia, amb una autonomia sonque formala.
 
L'Auta Ongria demorèt au sen d'[[Ongria]] fins a sa disparicion dins lo corrent deis annadas 1520. A partir dau sègle XIII, de colons [[Alemanha|alemands]] recebèron lo drech d'esplechar lei ressorsas minièras dau país e de fondar de « vilas reialas ». Vèrs [[1400]], formavan aperaquí un tèrç de la populacion e avián un ròtle important dins l'economia ongresa. Durant aqueu periòde, l'influéncia [[cultura]]la de [[Boèmia]], especialament aquela de l'[[Universitat de Praga]], gardèt son primat en Auta Ongria. Per exemple, leis abitants adoptèron lo [[chèc]] (ambé certanei trachs eslovacs) coma lenga escricha.
Après la [[revolucion de velós de 1989]], l'autonomia d'Eslovaquia dins la Republica Federativa Chèca e Eslovaca creis. Pasmens a las mièjas de [[1992]] la victòria, en Eslovaquia, dels independentistas mena a una negociacion que permet la scission pacifica, lo [[1èr de genièr]] de [[1993]], de la [[Republica Chèca]] e d'Eslovaquia.
 
A la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI, la region foguèt tocada per de trèbols sociaus (coma lo rèsta d'[[Ongria]]) en causa deis abüs de la noblesa qu'aprofichava lo declin dau poder reiau per renfòrçar sei prerogativas. Dins lo corrent deis annadas 1520-1530, l'invasion dau [[Reiaume d'Ongria]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] agantèt pas l'Auta Ongria qu'èra tròp alunchada dau teatre dei combats. La region foguèt ansin integrada dins « l'Ongria Reiala » dirigida per lei [[Habsborg]]. [[Bratislava|Pozsony]] (uei [[Bratislava]]) ne venguèt la [[capitala]] en [[1536]].
Lo [[1èr de mai]] de [[2004]], Eslovaquia dintrèt dins l'[[Union Europèa]]. Lo [[1èr de genièr]] de [[2009]], abandonèt la [[corona eslovaca]] per dintrar dins la [[èuro|zòna èuro]].
 
==== Lo periòde austrian ====
 
Au sen de l'Empèri Habsborg, leis Eslovacs, gaire nombrós, ocupèron una plaça relativament marginala en causa de sa demografia febla e de sa posicion periferica. Lo contèxte sociau malaisat i favorizèt la difusion dau [[protestantisme]] (sustot lo [[luterianisme]]). En despiech dau sostèn deis autoritats e de l'armada [[Àustria|austrianas]], la [[Còntra-Reforma]] menada per lei [[jesuista]]s aguèt de dificultats per tornar convertir la region au [[catolicisme]] e lo protestantisme i dispareguèt pas avans lo començament dau sègle XVIII. Dins aquò, la question religiosa empachèt pas lo redreiçament de l'economia de la region e lo sègle XVIII foguèt un periòde de prosperitat e de desvolopament culturau (fondacion d'una Societat dei Sciéncias en [[1793]]).
 
==== L'emergéncia dau sentiment nacionau eslovac ====
 
Au començament deis annadas 1830, leis idèas novèlas veïculadas per la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] [[França|Francesa]] e l'emergéncia d'un [[nacionalisme]] ongrés vigorós entraïnèron l'afirmacion d'un sentiment nacionau eslovac. Premier, regardèt lo domeni lingüistic ambé l'òbra de [[Ludovit Stúr]] ([[1815]]-[[1856]]) que creèt una lenga eslovaca literària a partir d'un dialècte de la region de [[Banská Bystrica]]. Puei, en [[1848]], lo nacionalisme eslovac s'afirmèt d'un biais politic ambé la redaccion dei ''Demandas de la Nacion Eslovaca'' adreiçadas per [[Ludovit Stúr|Stúr]] ai revolucionaris [[Ongria|ongrés]]. Pasmens, lo [[govèrn]] de [[Budàpest]] refusèt de lei considerar e assaièt de'n arrestar l'autor. Leis Eslovacs jonhèron donc lei fòrças imperialas e participèron a la repression de la [[Prima dei Pòbles]].
 
Après l'instauracion de la [[Àustria-Ongria|Monarquia Dobla]] en [[1867]], leis Eslovacs foguèron laissats solets en fàcia dau [[govèrn]] de [[Budapèst]]. La region deguèt alora faciar una politica de magiarizacion, especialament durant lo govèrn de [[Kálmán Tisza]] ([[1875]]-[[1890]]), ambé la nominacion de foncionaris ongrés ò ambé la supression de l'ensenhament segondari en [[eslovac]]. Pasmens, aquò aguèt rapidament d'efècts contraris ais objectius cercats. D'efèct, la magiarizacion renforcèt lo nacionalisme eslovac que se raprochèt dei movements chècs e que se dotèt d'estructuras politicas coma lo [[Partit Popular Eslovac]] d'[[Andrej Hlinka]] ò lo [[Partit Agrarian]] de [[Milan Hodza]].
 
=== Lo periòde checoslovac ===
 
==== De la formacion de Checoslovaquia a la Segonda Guèrra Mondiala ====
 
En [[1914]], la mobilizacion dei soudats chècs e eslovacs au sen de l'armada imperiala austroongresa se debanèt sensa dificultat. En revènge, una partida deis elèits chausiguèt de sostenir l'Entenduda. En [[1916]], [[Tomás Masaryk]] e [[Edvard Benes]] fondèron ansin un Conseu Nacionau dei País Chècs que se transformèt en Conseu Checoslovac l'annada seguenta quand [[Milan Stefánik]] lo jonhèt. L'accion d'aqueu comitat permetèt la formacion d'unitats militaras checoslovacas que participèron a la guèrra ambé leis Aliats. Reconegut per lei venceires, poguèt proclamar l'independéncia de [[Checoslovaquia]] lo 31 d'octòbre de [[1918]].
 
La definicion dei [[frontiera]]s dau país novèu foguèt basada sus de critèris totalament diferents entre lei territòris chècs e eslovacs. Dins lo premier cas, lei Chècs podián s'apielar sus lo legat istoric prestigiós de la Corona de Boèmia. Dins lo segond cas, leis Eslovacs, qu'avián plus d'estats pròpris dempuei la conquista magiara, deguèron negociar lei limits de son territòri a partir de consideracions [[etnia|etnicas]], economicas e estrategicas. Ansin, per protegir militarament la region, leis Aliats li donèron una frontiera fòrça meridionala qu'entraïnèt la formacion d'una importanta minoritat ongresa en Eslovaquia. Li donèron tanben [[Rutènia]] a l'[[èst]] qu'èra una region poblada per d'Ucraïnians.
 
Durant l'entre doas guèrras, leis Eslovacs formavan 16 a 17% de la populacion [[Checoslovaquia|checoslovaca]]. De tensions apareguèron rapidament ambé lei Chècs en causa de la manca de reconóissença dau particularisme eslovac (nominacion de foncionaris chècs, politica unificatritz de [[Praga]]...). [[Andrek Hlinka]] e la figura montanta dau periòde, [[Josef Tiso]], foguèron lei caps principaus de l'oposicion eslovac. Lo 6 d'octòbre de [[1938]], aprofichant lo partiment de [[Checoslovaquia]] organizat per [[Adolf Hitler]], [[Josef Tiso|Tiso]] proclamèt l'autonòmia d'Eslovaquia e de [[Rutènia]]. Pasmens, lo 2 de novembre seguent, deguèt abandonar lei regions magiarofònas e [[Rutènia]] a [[Ongria]].
 
Aquò empachèt pas lo raprochament amb [[Alemanha]]. Lo 14 de març de [[1939]], Eslovaquia proclamèt ansin son independéncia sota proteccion alemanda. Un regime [[faissisme|faissista]] se metèt alora en plaça. Sei tropas participèron activament a la guèrra dins lo camp de l'Axe e [[Bratislava]] participèt au genocidi dei [[judaïsme|judieus]] eslovacs ({{formatnum:65000}} mòrts). Pasmens, lo govèrn de [[Josef Tiso|Tiso]] se turtèt rapidament a de movements de partisans antinazis. Per exemple, a partir d'aost de [[1944]], una guerilha poderosa se formèt dins la region de [[Banská Bystrica]]. Enfin, lei [[URSS|Sovietics]] intrèron dins lo país en [[1945]] ocupant [[Kosice]] en març e [[Bratislava]] en abriu.
 
==== Lo periòde comunista ====
 
Après la desfacha [[Alemanha|alemanda]], [[Checoslovaquia]] foguèt restablida dins sei frontieras de [[1937]] mai deguèt laissar [[Rutènia]] a l'[[URSS|Union Sovietica]]. En Eslovaquia, aperaquí {{formatnum:8000}} personas foguèron condamnadas per collaboracion e [[Josef Tiso]] foguèt executat en [[1947]]. En [[1948]], a l'eissida dau [[Còp de Praga]], lo país intrèt au sen dau blòt [[comunisme|comunista]].
 
Durant lo periòde comunista, la question de l'especificitat eslovaca contunièt de trebolar la vida politica checoslovaca. Ansin, en [[1954]], [[Gustáv Husák]], important cap dau Partit d'origina eslovaca, foguèt condamnat per « nacionalisme borgés ». Pasmens, après l'invasion [[URSS|sovietica]] de [[1968]], foguèt cargat de la « normalizacion » de [[Checoslovaquia]]. Aquò permetèt a Eslovaquia d'obtenir una autonòmia intèrna (dins l'encastre d'una federacion) e de mejans per ragantar son retard economic a respèct dei regions chècas. [[Gustáv Husák|Husák]] gardèt lo poder fins a [[1987]] e son remplaçament per de quadres pus favorables a la ''[[perestroïka]]''.
 
En [[1989]], leis Eslovacs participèron largament ai manifestacions còntra lo regime comunista. {{formatnum:100000}} personas defilèron lo 16 de novembre de [[1989]] a [[Bratislava]] e lo movement [[Public còntra la Violéncia]] (VPN) dau país organizèt una grèva generala a partir dau 27 de novembre. En abriu de [[1990]], [[Checoslovaquia]] prenguèt lo nom de Republica Federativa Chèca e Eslovaca. Dos mes pus tard, d'eleccions donèron 29,3% dei sufragis au [[Public còntra la Violéncia|VPN]], 19,2% ai crestians democratas, 13,9% ai nacionalistas e 13,3% ai comunistas.
 
==== Lo partiment de Checoslovaquia e l'independéncia ====
 
Après lo vòte de [[1990]], [[Vladimir Meciar]] ([[Public còntra la Violéncia|VPN]]) venguèt Premier Ministre dau govèrn eslovac. Pasmens, son partit se fragmentèt rapidament. En març, formèt ansin un partit de tendància [[nacionalisme|nacionalista]] dich [[Movement per una Eslovaquia Democratica]] (HZDS). Escartat dau poder en abriu en [[1991]], lo retrobèt en març de [[1992]] après una victòria electorala. Volentiers populista, s'opausèt a la politica liberala dau govèrn centrau de [[Praga]]. En julhet, proclamèt la sobeiranetat d'Eslovaquia e negocièt lo partiment de [[Checoslovaquia]] ambé [[Václav Havel]]. L'independéncia d'Eslovaquia venguèt efectiva lo 1{{èr}} de genier de [[1993]].
 
=== La Republica Eslovaca ===
 
Après l'[[independéncia]], [[Vladimir Meciar]] demorèt a la tèsta d'Eslovaquia fins a [[1998]]. [[Nacionalisme|Nacionalista]] e prorussa, sa politica maucontentèt lei país vesins e isolèt [[Bratislava]]. Una coalicion gropant crestians democratas, sociau-democratas e partits de la minoritat ongresa se formèt per s'opausar au [[Movement per una Eslovaquia Democratica|HZDS]]. Ganhèt leis eleccions legislativas en [[1998]] e presidencialas en [[1999]].
 
Lo president novèu, [[Rudolf Schuster]], adoptèt una politica prooccidentala e Eslovaquia integrèt l'[[OTAN]] e l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. Pasmens, en [[2006]], de tensions a prepaus dei relacions ambé la Glèisa Catolica entraïnèron la rompedura de la coalicion governamentala. La meteissa [[annada]], leis eleccions donèron la victòria ai sociau-democratas de [[Robert Fico]] ([[Direccion-Democracia Sociala|Smer]]) que s'alièt ambé [[Vladimir Meciar]] per formar lo govèrn. Confiermèt l'orientacion atlantica de [[Bratislava]] e Eslovaquia adoptèt l'[[èuro]] en [[2009]]. En revènge, l'adopcion d'una [[lei|lèi]] d'enebiment dei lengas minoritàrias dins l'administracion entraïnèt tornarmai de tensions vivas ambé [[Budapèst]].
 
La [[crisi economica de 2008]] aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia eslovaca qu'es dependenta de seis [[exportacion]]s. Lei liberaus e la drecha averèron leis eleccions de [[2010]] e [[Iveta Radicová]] venguèt Premier Ministre. Pasmens, la coalicion governamentala se devesiguèt après quauquei mes de poder a prepaus de la question deis ajudas europèas destinadas a [[Grècia]]. En març de [[2012]], un escrutinh anticipat permetèt a [[Robert Fico]] de tornar trobar la direccion dau [[govèrn]]. Engatjèt una politica anti-austeritat e ganhèt leis eleccions de [[2016]].
 
== Geografia ==
44 021

cambiaments