Dobrir lo menú principal

Cambiaments

6 864 octets aponduts ,  fa 6 anys
pas cap de resumit de modificacion
{{1000 fondamentals}}
 
{| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9"
'''Sun Yat-sen''' ([[1866]] - [[1925]]) èra un òme politic chinés fondator de la [[Republica de China]].
|+ <big><big>'''Sun Yat-sen'''</big></big>
|-
| style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Sunyatsen1.jpg|190px]]
|-
!align=right|President de (país):
| [[Republica de China]]
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| 29 de decembre de [[1911]]<br />12 de febrier de [[1912]]
|-
!align=right|Predecessor:
| Degun
|-
!align=right|Successor:
| Yuan Shikai
|-
!align=right|Data de naissença:
|12 de novembre de [[1866]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|Zhongshan ([[China]])
|-
!align=right|Data de decès:
|12 de març de [[1925]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|Pequin ([[China]])
|-
!align=right|Profession:
|[[politica|Òme politic]]
|-
|}
 
'''Sun Yat-sen''' (12 de novembre de [[1866]] - 12 de març de [[1925]]) ò '''Sun Zhongshan''' foguèt un òme politic chinés. Considerat coma lo paire de la [[China]] modèrna, aguèt un ròtle decisiu dins la fin de la [[dinastia Qing]] e dins la fondacion de la [[Republica de China]] en [[1911]]. Fondator dau [[partit politic]] [[Guomintang]], venguèt lo premier president de la Republica de China entre [[1911]] e [[1912]] e lo cap d'unei [[govèrn]]s basats dins lo sud dau país entre [[1917]] e [[1925]].
 
Sun Yat-sen nasquèt en [[1866]] dins una familha de païsans paures de la província de Guangdong dins lo sud de [[China]]. Après un començament d'educacien tradicionala, aguèt dins una escòla anglesa ambé son fraire e adoptèt la religien protestanta. Puei, intrèt dins un collègi de [[Hong Kong]] e l'i estudièt la [[medecina]] occidentala. Tre [[1885]], decidèt de s'engatjar dins la lucha còntra la [[dinastia Qing]] en favor de l'establiment d'una [[republica]]. Comencèt donc de particupar a de societats secrètas e fondèt en [[1894]] un partit politic dich Associacien per lo redreiçament de China. Après la desfacha chinesa còntra l'Empèri Japonés, una premiera insureccien se debanèt en setembre de [[1895]] còntra lo palais dau governador de Canton mai la revòuta mau capitèt. Sun Yat-sen deguèt s'enfugir e partèt au [[Japon]]. Puei, anèt ais [[Estats Units d'America]] e au Reiaume Unit. L'i foguèt arrestat lo 11 d'octòbre de [[1896]] per la [[polícia]] secrèta chinesa. Foguèt liberat après quauquei jorns gràcias a l'intervencien d'un amic anglés e de la premsa. Aquò li permetèt de venir famós dins lo movement revolucionari chinés.
 
En [[1900]], una segonda temptativa d'insureccien còntra lei Qing se debanèt. Pasmens, maugrat lo sostèn dei païsans, la revòuta mau capitèt e Sun Yat-sen deguèt tornarmai quitar lo país. En [[1905]], èra au [[Japon]] durant la victòria còntra l'Empèri Rus e creèt un partit novèu La Liga d'Unien Jurada. La popularitat de l'organizacien passèt rapidament aquela de sa premiera associacien. De mai, aviá un programa politic vertadier basat sus tres axes principaus dichs « Tres Principis dau Pòble » (independéncia, sobeiranetat e benèsser). La declaracien dau partit fixèt quatre objectius. Lei premiers èran d'eliminar la dinastia manchosa e de restaurar China gràcias a un estat republican. Puei, aquel estat deviá assegurar l'egalitat dei drechs e l'egalitat de la proprietat de la tèrra.
 
Lo partit comencèt la preparacien d'una tièra d'insurecciens novèlas ambé l'ajuda de poissanças occidentalas. En març de [[1911]], una temptativa novèla mau capitèt e s'acabèt per la mòrt d'unei desenaus de revolucionaris a Canton. Sun Yat-sen partèt donc en Occident per trobar mai de sostèn e d'ajuda. Èra ais Estats Units quand comencèt l'insureccien decisiva en octòbre de [[1911]]. Lei membres de son organizacien capitèron de conquistar lo poder e Sun Yat-sen rintrèt au país. Lo 29 de decembre, foguèt elegit President Provisòri de la Republica per lei delegats dei províncias chinesas. Pasmens, son movement representava solament una minoritat au sen dau govèrn e teniá ges de fòrça militara importanta. Ansin, quand lo generau Yuan Shikai, qu'ocupava lo nòrd de China, revendiquèt lo poder, Sun Yat-sen preferèt li laissar sa plaça. Ansin, foguèt lo generau que negocièt e qu'obtenguèt l'abdicacion de l'emperaire manchós lo 12 de febrier de [[1912]].
 
Après aqueleis eveniments, Sun Yat-sen participèt a la creacion d'un novèu partit dich [[Guomindang]]. Puei, foguèt nomat coma director generau dei camins de fèrre per Yuan Shikai. Ça que la, l'entenduda foguèt corta e un conflicte armat dich Segonda Revolucion Chinesa comencèt entre lei partisans dei dos òmes en [[1913]]. S'acabèt per una desfacha novèla de Sun Yat-sen que se retirèt au Japon. Durant d'annadas, va contuniar de defendre seis idèas e assaiar de reorganizar son partit. D'aqueu temps, lei Japonés aprofichavan la Premiera Guèrra Mondiala e lei combats entre lei poissanças colonialas per impausar de concessiens economicas importantas au govèrn chinés e Yuan Shikai assaiava de restablir l'empèri a son profiech. En mai de 1915, lei demandas japonesas foguèron acceptadas e entraïnèt un afebliment de l'autoritat dau govèrn ja menaçada per lo poder de senhors de guèrra locaus. La mòrt de Yuan Shikai en junh de [[1916]] entraïnèt sa casuda e lo país foguèt partejat entre principats rivaus.
 
Sun Yat-sen aprofichèt la mòrt de son rivau per tornar venir a Canton e l'i formar una basa revolucionària gràcias ai senhors de guèrra de la vila. Pasmens, l'experiéncia s'acabèt per una revirada en mai de 1918 e Sun Yat-sen partèt a Shangai en 1919. L'i veguèt la formacion dau Movement dau 4 de mai que protestèt còntra lo transferiment ai Japonés dei privilegis alemands. S'estendèt rapidament a tot lo país e representèt lo premier movement capable d'unificar l'elèit, la borgesiá e lo proletariat chinés. En [[1920]], de retorn a Canton, Sun Yat-sen formèt una aliança ambé lo generau Chen Jiongming e foguèt elegit President de la Republica lo 5 de mai de 1921. Son objectiu èra de crear una basa politica larga sus lo modèl dau Movement dau 4 de mai. Ansin, intrèt en contacte ambé lo Partit Comunista e, en genier de [[1923]], signèt un declaracien comuna amb un representent de Moscòu per precisar lei condiciens d'un sostèn sovietic au Guomindang. Lo partit adoptèt alora un modèl leninista d'organizacien e una academia militara foguèt tanben fondada. Aquò transformèt Canton en basa poderosa dau movement revolucionari. Lei senhors de guèrra pus importants deguèron adoptar una partida de son programa e lo generau Feng Yuxiang, que sei tropas ocupavan Pequin, anoncièt sa desirança de favorizar lei fòrças de progrès e d'organizar una reünien per restaurar l'unitat nacionala de China. Pasmens, Sun Yat-sen moriguèt lo 12 de març de [[1925]] avans lo començament dei negociaciens.
 
[[Categoria:Personalitat politica de la Republica de China]]
463

cambiaments