Empèri Pèrsa : Diferéncia entre versions

m
pas cap de resumit de modificacion
m
'''Pèrsia''' (en [[grèc]] ancian ἡ Περσίς / ''hê Persis’'') es lo nom metonimic<ref>La region, que pòrta lo nom de [[Fars|Pars]], ''Pārsa-'' en [[persan]] ancian o ''Pārs'' en persan mejan, designa un territòri se trobant a l'entorn de [[Persepòlis]].</ref> eritat dels [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]] per designar lo territòri governat pels reis [[Aquemenidas]]. L'apogèu de la Pèrsia antica foguèt jos la dinastia [[Aquemenidas]] que los conquerents [[DariusDàrius Ièr]] e [[XerxesXèrxes Ier]] espandiguèron lor territòri fins a venir lo mai grand territòri alara conegut .
 
Cobejada, aquela region foguèt conquerida entre autres per [[Alexandre lo Grand]] al sègle IV, pels [[Empèri Part|Parts]] dins la segonda mitat del sègle II abC, per las [[conquista musulmana|tropas musulmanas]] al sègle VII, per [[Genghis Khan]] al sègle XIII, per [[Tamerlan]] a sègle XIV. Los Iranians pasmens contunhan de parlar [[persan]]. La relacion de Pèrsia al monde arabi fa pensar a aquela de [[Grècia antica|Grècia]] e regard de [[Empèri Roman|Roma]]: conquistada militarament, balhèt la [[cultura]] a son vencedor coma mejans los pensaires [[Omar Khayyam]], [[Avicena]], [[Al-Khawarizmi]], etc...
* [[-552]] : Pèrsia venguèt un reialme independent jol rei [[Cirus II]].
[[Imatge:Empire_Perse.jpg|thumb|right|200px|L'Empèri Pèrsa dins lo temps]]
* [[-550]] : [[Cirus II]] destituiguèt l'[[Empèri Mède]] e fondèt l'Empèri Pèrsa, que s'espandirà dins tot l'[[Orient Mejan]], de la [[mar Egèa]] fins a [[Índia]], d'[[Egipte]] fins a [[Afganistan]]. Naissença de [[DariusDàrius Ièr|DariusDàrius I{{èr}}]], rei de Pèrsia. † 486 abC.
* [[-522]] : Aprèp la mòrt de [[Cambís II|Cambís]], lo mague [[Smerdis]] usurpèt lo poder ne se fasent passar per Bardiya, fraire d'un mòrt; foguèt assassinat per de generals capitanejats per DariusDàrius. Començament del reialme de [[DariusDàrius Ier]], rei de Pèrsia. (fin en 486 abC.)
* [[-518]] : La [[Via reiala]] de 2 683 km foguèt bastida per tot l'Empèri Pèrsa.
* [[-490]] : Los Pèrsas del rei DariusDàrius foguèron vencits per una coalicion de Grècs a Maraton; es l'episòdi pus marcant de la primièra [[Guèrra Medica]].
* [[-486]] : Mòrt de [[DariusDàrius Ier|DariusDàrius I{{èr}}]], rei de Pèrsia. Començament del reialme de [[XerxesXèrxes Ier|XerxesXèrxes]], rei de PèrsaPèrsia. (fin en 465 abC.)
[[Imatge:Persian Bull 5thc Oriental Institute Chicago.jpg|thumb|right|200px|Tèsta de taure, [[Persepòlis]], sèlesègle V abC, [[Institut orientalOriental de Chicago]], [[Estats Units d'America]] (Empèri AquemenideAquemenida)]]
* [[-482]] : Per mestrejar una revòlta [[Babilònia (reialme)|Babilònia]] contra la dominacion pèrsa, XerxesXèrxes faguèt destruire los temples de la vila, coma l'[[Esagil]].
* [[-480]] : Pendent la [[Segonda Guèrra Medica]] los [[Grècia Anciana|Grècs]] enfonzèron la marina pèrsa a [[Batalha de Salamina|Salamina]] (Salamis).
* [[-479]] : Atenas refusèt l'ofèrta avantatjosa de passar del costat pèrsa.
* [[-472]] : Dins sa pèça ''Los Pèrsas'', [[Esquil]] presentèt al public atenian la batalha de Salamina vista del costat pèrsa.
* [[-465]] : XerxesXèrxes I{{èr}} foguèt assassinat. Son filh [[ArtaxerxesArtaxèrxes Ier|ArtaxerxesArtaxèrxes I{{èr}}]] alara vengut rei de Pèrsia.
* [[-459]] : Aprèp aver ajudat de rebèls [[Egipte antica|egipcians]] contra lo poder pèrsa, los Grècs deguèron fugir e se retirar dins una illa del dèlta de [[Nil]].
* [[-404]] : Egipte ven independanta de Pèrsia.
* [[-401]] : Lo rei pèrsa [[ArtaxerxesArtaxèrxes II]] vencèt e tuèt son fraire [[Cirus lo JòveJove]] a Cunaxa.
* [[-396]] : Lo rei d'[[Esparta]] [[Agesilas II]] vencèt lo [[satrapa (Pèrsia)|satrapa]] pèrsa [[Tissafèrn]].
* [[-386]] : Esparta e Grècia signèron un tractat, la [[patz d'Antalcidas]] o patz del Rei, reconeissent los dreches de la Pèrsia d'AntaxerxesAntaxèrxes sus [[Asia]] e [[Chipre]] e los dreches d'Atenas sus las illas de [[Skiròs]], d'[[Imbròs]] e de [[LemnòsLemnos]].
* [[-370]] : Los satrapas de l'Empèri Pèrsa dintrèron en revòlta contra lo poder central, en seguida de l'independéncia d'Egipte en -404.
* [[-338]] : Decès d'Antaxèrxes, rei de Pèrsia assassinat per son eunuc favorit.
* [[-333]] : [[Alexandre lo Grand]] vencèt lo rei pèrsa [[DariusDàrius III]] Codoman a la [[batalha d'Issos]].
* [[-331]] : [[Alexandre lo Grand]] vencèt lo rei pèrsa [[DariusDàrius III]] a la [[batalha de Gaugamèlas]].
* [[-312]] : Començament del reialme de [[Seleucos Ier|Seleucos I{{èr}}]], fondator de la dinastia seleucida de Pèrsia. (fin en 280 abC.)
* [[-115]] : Los [[Part]]s, que loslors anjòlsaujòls venon de las tribús de l'Èst de la [[mar Caspiana]], venguent mèstres de la [[Bactriana]] (lelo Nòrd d'[[Afganistan]]), de Pèrsia e de [[Mesopotamia]].
* [[211]] : [[Ardachir Ier|Ardachir]] venguèt rei d'una partida de Pèrsia.
* [[224]] : Pèrsia foguèt unificada per Ardachir.
* [[226]] : Ardacher vencèt [[Artaban V]], darrièr rei dels PartesParts e fondèt une novèla dinastia pèrsa, los [[Sassanidas]].
* [[227]] : Pèrsia ven mestressa de tot l'Empèri Part.
[[Imatge:Shah Abbas and Wine Boy.jpg|thumb|right|200px|Abbas I{{èr}} e un jove [[botelhièr]]]]
* [[241]] : Començament del reialme de [[Shapur Ier|Shapur I{{èr}}]], rei de Pèrsia. (fin en 272)
* [[242]] : [[Mani (profèta)|Mani]] començèt de predicar sa doctrina religiosa en Pèrsia.
* [[259]] : Lo rei pèrsa Shapur I{{èr}} capturèt l'[[emperaire roman|empereraireemperaire]] [[Valerian]].
* [[297]] : [[Narsés]], lo rei sassanida de Pèrsia prenguèt la plaça del rei [[Tiridate IV d'Armenia|Tiridate IV]] d'[[Armenia]].
* [[298]] : Lo rei pèrsa Narsés deu signar un tractat amb Roma.
* [[1623]] : Abbas I{{èr}} prenguèt [[Bagdad]] als Turcs.
* [[1629]] : Mòrt d'Abbas I{{èr}}.
* [[1709]] : Los Afgans se soslevèron contra lo poder persan e formèron un Estat afghanafgan independent.
* [[1722]] : Començament del contraròtle afgan sus Pèrsia.
* [[1730]] : Los AfghansAfgans son fòragetats de Pèrsia.
* [[1736]] : Començament del reialme de [[Nâdir Shâh]], chah de Pèrsia, fondador de la dinastia afshar, qu'espandiguèt l'influéncia persana en Índia. (fin en 1747)
* [[1737]] : Començament de l'ocupacion persana d'Afganistan. (fins en 1747)
* ''La Danse de l'âme'', recueil d'odes et de quatrains d'auteurs persans traduits par les orientalistes du [[Société asiatique|''Journal asiatique'']], éditions InTexte, Toulouse, 2006, ISBN 2-9514986-7-5.
 
=== Articles conèxesconnèxes ===
* [[Aquemenidas]]
* [[Sassanideas]]
57 567

cambiaments