Empèri Pèrsa : Diferéncia entre versions

m
pas cap de resumit de modificacion
m
La '''PèrsaPèrsia''' (en [[grèc]] ancian ἡ Περσίς / ''hê Persis’'') es lo nom metonimic<ref>La region, que pòrta lo nom de [[Fars|Pars]], ''Pārsa-'' en [[persan]] ancian o ''Pārs'' en persan mejan, designa un territòri se trovanttrobant a l'entorn de [[PersepolisPersepòlis]].</ref> eritat dels [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]] per designar lo territòri governat pels reis [[Aquemenidas]]. L'apogèu de la PèrsaPèrsia antica foguèt jos la dinastia [[Aquemenidas]] que los conquerents [[Darius Ièr]] e [[Xerxes Ier]] espandiguèron lor territòri fins a venir lo mai grangrand territòri alara conegut .
 
Cobejada, aquela region foguèt conquerida entre autres per [[LissandreAlexandre lo Grand]] al sègle IV, pels [[Empèri Part|Parts]] dins la segonda mitat del sègle II abC, per las [[conquista musulmana|tropas musulmanas]] al sègle VII, per [[Genghis Khan]] al sègle XIII, per [[Tamerlan]] a sègle XIV. Los Iranians pasmens contunhan de parlar [[persan]]. La relacion de la PèrsaPèrsia al monde arabi fa pensar a aquela de [[Grècia antica|Grècia]] e regard de [[Empèri Roman|Roma]]: conquisaconquistada militarament, balhèt la [[cultura]] a son vencedor coma mejans los pensaires [[Omar Khayyam]], [[Avicena]], [[Al-Khawarizmi]], etc...
 
Al sègle III, jos la dinastia [[Empèri Sassanida|sassanida]], apareis lo mot ''Ērān'' o ''Ērānšahr'', quique significa « país dels [[Arians]] », tradusit tanben per « país dels Iranians ». Al sègle VII, aprèp la casuda dels Sassanidas, lo país torna prendre a l'estrangièr le nom de « PèrsaPèrsia », qu'èra utilizat fins a 1934, quand [[Muhammad Reza Pahlavi|Reza Pahlavi]] demandèt a las representacions diplomaticas de nomenar lo país '''''[[Iran]]''''', coma los iranians totjorn nomenèron lor país.
 
== Cronologia ==
* Sègle X AbC: poblament del plan iranian pels [[Arians]] al nòrd e dins lo [[Fars]], pels [[Medas]] dins l'oèst.
* vèrs [[-750]] : [[Deiocès]] fondèt lo primièr reialme mede, que lasa capitala èra [[Ecbatane]].
* [[-612]] : los [[Medas]] s'emparèron de [[Niniva]], provocant la casuda d'[[Assiria]].
* [[-552]] : PèrsaPèrsia venguèt un reialme independent jol rei [[Cirus II]].
[[Imatge:Empire_Perse.jpg|thumb|right|200px|L'Empèri Pèrsa dins lo temps]]
* [[-550]] : [[Cirus II]] destituiguèt l'[[Empèri Meda|Medas]] e fondèt l'Empèri Pèrsa, que s'espandirà dins tot l'[[Orient Mejan]], de la [[mar EgèuEgèa]] fins a [[Índia]], d'[[Egipte]] fins a [[Afganistan]]. Naissença de [[Darius Ièr|Darius I{{èr}}]], rei de PèrsaPèrsia. † 486 abC.
* [[-522]] : Aprèp la mòrt de [[Cambís II|Cambís]], lo mague [[Smerdis]] usurpèt lo poder ne se fasent passar per Bardiya, fraire d'un mòrt; foguèt assassinat per de generals capitanejats per Darius. Començament del reialme de [[Darius Ier]], rei de PèrsaPèrsia. (fin en 486 abC.)
* [[-518]] : La [[Via reiala]] de 2 683 km foguèt bastida per tot l'Empèri Pèrsa.
* [[-490]] : Los PersansPèrsas del rei Darius foguèron vencits per una coalicion de Grècs àa Maraton; es l'episòdi maipus marcant de la primièra [[guèrraGuèrra medicaMedica]].
* [[-486]] : Mòrt de [[Darius Ier|Darius I{{èr}}]], rei de PèrsaPèrsia. Començament del reialme de [[Xerxes Ier|Xerxes]], rei de Pèrsa. (fin en 465 abC.)
[[Imatge:Persian Bull 5thc Oriental Institute Chicago.jpg|thumb|right|200px|Tèsta de taure, [[PersepolisPersepòlis]], sèle V abC, [[Institut oriental de Chicago]], [[Estats Units d4americad'America]] (Empèri aquemenideAquemenide)]]
* [[-482]] : PourPer mestrjarmestrejar una revòlta [[Babilònia (reialme)|Babilònia]] contra la dominacion pèrsa, Xerxes faguèt destruire los temples de la vila, coma l'[[Esagil]].
* [[-480]] : Pendent la [[Segonda Guèrra Medica]] los [[Grècia Anciana|Grècs]] enfonzèron la marina pèrsa a [[Batalha de Salamina|Salamina]] (Salamis).
* [[-479]] : Atenas refusèt l'ofèrta avantajosa de pasarpassar del costat persanpèrsa.
* [[-472]] : Dins sa pèça ''Los PersansPèrsas'', [[Esquil]] presentèt al public atenian la batalha de Salamina vista del costat persan.
* [[-465]] : Xerxes I{{èr}} foguèt assassinat. Son filh [[Artaxerxes Ier|Artaxerxes I{{èr}}]] alara vengut rei de PèrsaPèrsia.
* [[-459]] : Aprèp aver ajudat de rebèls [[Egipte antica|egipcians]] contra lo poder persanpèrsa, los Grècs deguèron fugir e se retirar dins una illa del dèlta de [[Nil]].
* [[-404]] : Egipte ven independanta de PèrsaPèrsia.
* [[-401]] : Lo rei persan [[Artaxerxes II]] vencèt e tuèt son fraire [[Cirus lo Jòve]] a Cunaxa.
* [[-396]] : Lo rei de d'[[Esparta]] [[Agesilas II]] vencèt lo [[satrap (Pèrsa)|satrap]] persan [[Tissafèrn]].
* [[-386]] : Esparta e Grècia signèron un tractat, la [[patz d'Antalcidas]] o patz del Rei, reconeissent los dreches de la Pèrsa d'Antaxerxes sus [[Asia]] e [[Chipre]] e los dreches d'Atenas sus las illas de [[Skiròs]], d'[[Imbròs]] e de [[Lemnòs]].
* [[-370]] : Los satraps de l'Empèri pèrsaPèrsa dintrèron en revòlta contra lo poder central, en seguida de l'independéncia d'Egipte en -404.
* [[-338]] : Decès d'Antaxerxes, rei de PèrsaPèrsia assassinat parper son eunuc favorit.
* [[-333]] : [[LissandreAlexandre lo Grand]] vencèt lo rei persanpèrsa [[Darius III]] Codoman a la [[batalha d'Issos]].
* [[-331]] : [[LissandreAlexandre lo Grand]] vencèt lo rei persanpèrsa [[Darius III]] a la [[batalha de Gaugamèlas]].
* [[-312]] : Començament del reialme de [[Seleucos Ier|Seleucos I{{èr}}]], fondator de la dinastia seleucida de PèrsaPèrsia. (fin en 280 abC.)
* [[-115]] : Los [[Part]]s, que los anjòls venon de las tribús de l'Èst de la [[mar Caspiana]], venguent mèstres de la [[Bactriana]] (le Nòrd d'[[Afganistan]]), de la PèrsaPèrsia e de la [[Mesopotamia]].
* [[211]] : [[Ardachir Ier|Ardachir]] venguèt rei d'una partida de PèrsaPèrsia.
* [[224]] : Pèrsa foguèt unificada per Ardachir.
* [[226]] : Ardacher vencèt [[Artaban V]], darrièr rei dels Partes e fondeètfondèt une novèla dinastia persanapèrsa, los [[Sassanideas]].
* [[227]] : PèrsaPèrsia ven mèstrmèstressa de tot l'Empèri Part.
[[Imatge:Shah Abbas and Wine Boy.jpg|thumb|right|200px|Abbas I{{èr}} e un jòvejove [[botelhièr]]]]
e de tot l'Empèri part.
* [[241]] : Començament del reialme de [[Shapur Ier|Shapur I{{èr}}]], rei de PèrsaPèrsia. (fin en 272)
[[Imatge:Shah Abbas and Wine Boy.jpg|thumb|right|200px|Abbas I{{èr}} e un jòve [[botelhièr]]]]
* [[242]] : [[Mani (profeta)|Mani]] començèt a predicar sa doctrina religiosa en PèrsaPèrsia.
* [[241]] : Començament del reialme de [[Shapur Ier|Shapur I{{èr}}]], rei de Pèrsa. (fin en 272)
* [[242]] : [[Mani (profeta)|Mani]] començèt a predicar sa doctrina religiosa en Pèrsa.
* [[259]] : Le rei persan Shapur I{{èr}} capturèt l'[[emperaire roman|empereraire]] [[Valerian]].
* [[297]] : [[Narsés]], lo rei sassanida de PèrsaPèrsia prenguèt la plaça del rei [[Tiridate IV d'Armenia|Tiridate IV]] d'[[Armenia]].
* [[298]] : Lo rei persanpèrsa Narsés deu signar un tractat amb Roma.
* [[309]] : Començament del reialme de [[Shapur II]], rei de Pèrsa (fin en 379)
* [[332]] : Novèl recuèlh de doctrinas de [[Zoroastre|Zaratostra]] en Persanpersan (''[[Avesta]]'').
* [[337]] : Començament de la guèrreguèrra persanapèrsa contra [[Empèri Roman|Roma]]. (fin en 350)
* [[348]] : De femnas son enròtladaenrotladas en PèrsaPèrsia dins los servicis auxiliars de l'armada.
* [[350]] : Los [[Uns]] envasiguèron PèrsaPèrsia e l'Índia.
* [[359]] : [[Shapur II]] envasiguèt [[Siria]] e prenguèt la vila romana d'Amida aprèp une dura batalha.
* [[363]] : L'[[emperaire roman|emperaire]] [[Julian (emperaire roman)|Julian]] envasiguèt PèrsaPèrsia e vencèt los Persans davans las muralhas de lpr capitala, [[Ctesifon]].
* [[390]] : [[Teodòsi Ier|Teodòsi I{{èr}}]] e lo rei [[Shapur III]] de PèrsaPèrsia signèron un tractat per se partetjar Armenia.
* [[399]] : [[Yazdgard Ier|Yazdgard]] monta sul tròn de Pèrsia. Foguèt tolerant pel [[cristianisme]] e aviá de bonas relacions amb los RomanRomans.
* [[422]] : [[Teodòsi II]], emperaire roman d'Orient, e lo rei [[Vahram V]] de PèrsaPèrsia signèron un tractat de patz.
* [[430]] : Los [[Uns]] [[Eftalitas]], establits en [[Asia centralaCentrala]], ataquèron PèrsaPèrsia.
* [[506]] : Aprèp una contra ofensiva romana, en [[Mesopotamia]], la patz est tornèt entre l'empèireEmpèri d'Orient e PèrsaPèrsia.
* [[516]] : Le persan [[Mazdak]] definiguèt la doctrina del [[Mazdakisme]].
* [[529]] : La darrièra escòla de filosofia en Euròpa, a [[Atenas]], s'acaba e los darrièrs mèstres de filosofia emigrèron en Pèrsia.
* [[531]] : Lo movement collectivista de Mazdak es vencit en PèrsaPèrsia. Començament del reialme de [[Kosro Ier]], rei de PèrsaPèrsia. (fin en 579)
* [[532]] : L'[[Empèri Bizantin]] donèt a la Pèrsa 3 548 kg d'aur per fortificar lo [[Caucàs]].
* [[561]] : L'[[emperaire bizantin]] [[Justinian]] signèt un novèl tractat avec [[Khosro Ier|Khosro I{{èr}}]], lelo rei dels PersansPèrsas tornèt establir la frontièra entre PèrsaPèrsia e l'EmpèireEmpèri Roman d'Orient. L'emperaire bizantin Justinian acceptèt de pagar un tribut annal a PèrsaPèrsia. Pèrsa garantit a Byzanci 50 ans de patz.
* [[589]] : Lo rei de PèrsaPèrsia [[Khosro Ier]] es depausat per una revòlta militara e fugiguèt a [[Constantinòble]] per demandar deajuda.
* [[590]] : Començament del reialme de [[Khosro II]], rei de PèrsaPèrsia. (fin en 628)
* [[591]] : L'emperaire bizantin [[Maurici Ier (emperaire bizantin)|Maurici]] tornèt establir sul tròn lo rei de PèrsaPèrsia Khosro II. En retorn, recebèt d'importantas concessions territorialas. La patz torna entre ambedosambedós empèris.
* [[600]] : Los [[molin de vent|molins de vent]] sont utilizats en PèrsaPèrsia per l'[[irrigacion]].
* [[627]] : [[Eraclius]], alliat als [[Khazars]], arribèt debans [[Niniva]] e destruiguèt l'armada persanapèrsa.
* [[632]] : Començament delreialmedel reialme de [[Yazdgard III]], darrièr rei sassanida de PèrsaPèrsia. (fin en 651)
* [[632]] : LeLo [[califa]] [[Abou Bakr]] somet las tribús aràbias revoltadas. Marchèt cap a Siria e Pèrsa en 634
* [[637]] : Los Arabs destruiguèron l'armada persana a la [[batalha d'al-Qadisiyya]].
* [[900]] : Los molins de vent arribèron de PèrsaPèrsia dins l'[[Al Andalús|Espanha musulmana]].
* [[975]] : Lo Persan [[Muvaffak]] escriguèt un tractat dels remèdis.
* [[1048]]-1131 : [[Omar Khayyam]]
* [[1055]] : Los nomadsnomadas turcs [[seldjoukides]], sunnitas, qu'èran ja fòrça dins las armadas del [[califat abbassida]] s'emparèron de [[Bagdad]] en 1055.
* [[1094]] : La sècta dels Assassins de religion [[chiisme|chiita]] es fondada en PèrsaPèrsia.
* [[1251]] : Començament de la conquèsta de Pèrsa per [[Olago Khan|Olago]], felen de [[Gengis Khan]] (fin en 1265).
* [[1447]] : Esclatament de l'empèri de Tamerlan (Timour Lenk), [[Índia]], Pèrsa e [[Afganistan]] ganhèt son independéncia.
* [[1629]] : Mòrt d'Abbas I{{èr}}.
* [[1709]] : Los Afgans se soslevèron contra lo poder persan e formèron un Estat afghan independent.
* [[1722]] : Començament del contraròtle afghan sus PèrsaPèrsia.
* [[1730]] : Los Afghans son forjetats de PèrsaPèrsia.
* [[1736]] : Començament del reialme de [[Nâdir Shâh]], chah de PèrsaPèrsia, fondador de la dinastia afshar, qu'espandiguèt l'influéncia persana en Índia. (fin en 1747)
* [[1737]] : Començament de l'occupacionocupacion persana d'Afganistan. (fins en 1747)
* [[1794]] : [[Agha Mohammad shah|Agha Mohammad Khan]] fondèt la dinastia Qajar (Kajar) que regnèt sus PèrsaPèrsia fins a 1925.
* [[1811]] : Guèrra entre PèrsaPèrsia e la [[Russia]] que remportèron de victòria dins lo CaucásCaucàs.
* [[1826]] : Començament de la [[guèrre Russo PersanaRussopersana de 1826-1828]], Russia prenguèt de provincias armenianas. fin en 1828
* [[1901]] : UneUna companhiá britanica recebèt una concession de foratge [[petròli|petrolièr]] per 60 ans en PèrsaPèrsia.
* [[1934]] : LeLo nom d'[[Iran]] es utilizat oficialament dins las correspondénciacorrespondéncias estrangièras.
 
== Nòtas e referéncias ==
57 567

cambiaments