Empèri Pèrsa : Diferéncia entre versions

* [[-552]] : Pèrsa venguèt un reialme independent jol rei [[Cirus II]].
[[Imatge:Empire_Perse.jpg|thumb|right|200px|L'Empèri Pèrsa dins lo temps]]
* [[-550]] : [[Cirus II]] destuiguètdestituiguèt l'[[Empèri Meda|Medas]] e fondèt l'Empèri Pèrsa, que s'espendaraespandirà dins tot le l'[[Orient Mejan]], de la [[mar Egèu]] fins a l'[[Índia]], d'[[Egipte]] fins a [[Afganistan]]. NaissénçaNaissença de [[Darius Ièr|Darius I{{èr}}]], rei de Pèrsa. † 486 abC.
* [[-522]] : Aprèp la mòrt de [[Cambís II|Cambís]], lo mague [[Smerdis]] usurpèt lo poder ne se fasent passar per Bardiya, fraire d'un mòrt; foguèt assassinat peper de generals capitatscapitanejats per Darius. Començament del reialme de [[Darius Ier]], rei de Pèrsa. (fin en 486 abC.)
* [[-518]] : La [[Via reiala]] de 2 683 km foguèt bastida per tot l'Empèri Pèrsa.
* [[-490]] : losLos Persans del rei Darius foguèron vencits per uneuna coalicion de Grècs à Maraton; es l'episòdi mai marcant de la primièra [[guèrra medica]].
* [[-486]] : Mòrt de [[Darius Ier|Darius I{{èr}}]], rei de Pèrsa. Començament del reialme de [[Xerxes Ier|Xerxes]], rei de Pèrsa. (fin en 465 abC.)
[[Imatge:Persian Bull 5thc Oriental Institute Chicago.jpg|thumb|right|200px|Tèsta de taure, [[Persepolis]], sèle V abC, [[Institut oriental de Chicago]], [[Estats Units d4america]] (Empèri aquemenide)]]
* [[-472]] : Dins sa pèça ''Los Persans'', [[Esquil]] presentèt al public atenian la batalha de Salamina vista del costat persan.
* [[-465]] : Xerxes I{{èr}} foguèt assassinat. Son filh [[Artaxerxes Ier|Artaxerxes I{{èr}}]] alara vengut rei de Pèrsa.
* [[-459]] : Aprèp aver ajudat de rebèls [[Egipte antica|egipcians]] contra lo poder persan, los Grècs deguèron fugir e se retirar dins una illa del dèlta dude [[Nil]].
* [[-404]] : Egipte ven independanta de Pèrsa.
* [[-401]] : Lo rei persan [[Artaxerxes II]] vencèt e tuèt son fraire [[Cirus lo Jòve]] a Cunaxa.
* [[-396]] : Lo rei de [[Esparta]] [[Agesilas II]] vencèt lo [[satrap (Pèrsa)|satrap]] persan [[Tissafèrn]].
* [[-386]] : Esparta e Grècia signèron un tractat, la [[patz d'Antalcidas]] o patz del Rei, reconeissent los dreches de la Pèrsa d'Antaxerxes sus [[Asia]] ete [[ChypreChipre]] e los dreches d'Atenas sus las illas de [[Skiròs]], d'[[Imbròs]] e de [[Lemnòs]].
* [[-370]] : Los satraps de l'Empèri pèrsa dintrèron en revòlta contra lo poder central, en seguida de l'independéncia d'Egipte en -404.
* [[-338]] : Decès d'Antaxerxes, rei de Pèrsa assassinat par son eunuc favorit.
* [[224]] : Pèrsa foguèt unificada per Ardachir.
* [[226]] : Ardacher vencèt [[Artaban V]], darrièr rei dels Partes e fondeèt une novèla dinastia persana, los [[Sassanideas]].
* [[227]] : Pèrsa ven mèste de tot l'Empèri part.mèstr
e de tot l'Empèri part.
[[Imatge:Shah Abbas and Wine Boy.jpg|thumb|right|200px|Abbas I{{èr}} e un jòve [[botelhièr]]]]
* [[241]] : Començament del reialme de [[Shapur Ier|Shapur I{{èr}}]], rei de Pèrsa. (fin en 272)
* [[242]] : [[Mani (profeta)|Mani]] començèt a predicar sa doctrina religiosa en Pèrsa.
* [[259]] : Le rei persan Shapur I{{èr}} capturèt l'[[emperaire roman|empereraire]] [[Valerian]].
* [[297]] : [[Narsés]], lo rei sassanida de Pèrsa prenguèt la palçaplaça del rei [[Tiridate IV d'Armenia|Tiridate IV]] d'[[Armenia]].
* [[298]] : Lo rei persan Narsés deu signar un trctattractat amb Roma.
* [[309]] : començamentComençament del reialme de [[Shapur II]], rei de Pèrsa (fin en 379)
* [[332]] : Novèl recuèlh de doctrinas de [[Zoroastre|Zaratostra]] en Persan (''[[Avesta]]'').
* [[337]] : Començament de la guèrre persana contra [[Empèri Roman|Roma]]. (fin en 350)
* [[348]] : De femnammesfemnas son enròtlada en Pèrsa dins los servicis auxiliars de l'armada.
* [[350]] : Los [[Uns]] enviguèronenvasiguèron Pèrsa e l'Índia.
* [[359]] : [[Shapur II]] envadiguètenvasiguèt [[Siria]] e prenguèt la vila romana d'Amida aprèp une dura batalha.
* [[363]] : L'[[emperaire roman|emperaire]] [[Julian (emperaire roman)|Julian]] envadiguètenvasiguèt Pèrsa e vencèt los Persans debansdavans las muralhas de lpr capitala, [[Ctesifon]].
* [[390]] : [[Teodòsi Ier|Teodòsi I{{èr}}]] e lo rei [[Shapur III]] de Pèrsa signèron un tractat per se partetjar Armenia.
* [[399]] : [[Yazdgard Ier|Yazdgard]] monta sul tròn de Pèrsia. Foguèt tolerant pel [[cristianisme]] e aviá de bonas relacions amb los RomansRoman.
* [[422]] : [[Teodòsi II]], emperaire roman d'Orient, e lo rei [[Vahram V]] de Pèrsa signèron un tractat de patz.
* [[430]] : Los [[Uns]] [[Eftalitas]], establiguitsestablits en [[Asia centrala]], ataquèron Pèrsa.
* [[506]] : Aprèp una contra ofensiva romana, en [[Mesopotamia]], la patz est tornèt entre l'empèire d'Orient e Pèrsa.
* [[516]] : Le persan [[Mazdak]] definiguèt la doctrina del [[Mazdakisme]].
* [[529]] : La darrièra escòla de filosofia en Euròpa, a [[Atenas]], s'acaba e los darrièrs mèstres de filosofiefilosofia emigrèron en Pèrsia.
* [[531]] : Lo movement collectivista de Mazdak es vencit en Pèrsa. Començament del reialme de [[Kosro Ier]], rei de Pèrsa. (fin en 579)
* [[532]] : L'[[Empèri Bizantin]] donèt a la Pèrsa 3 548 kg d'aur per fortificar lo [[Caucàs]].
* [[561]] : L'[[emperaire bizantin]] [[Justinian]] signèt un novèl tractat avec [[Khosro Ier|Khosro I{{èr}}]], le rei dels PersanstornètPersans tornèt establir la frontièra entre Pèrsa e l'Empèire Roman d'Orient. L'emperaire bizantin Justinian acceptèt de pagar un tribut annal a Pèrsa. Pèrsa garantit a Byzanci 50 ans de patz.
* [[589]] : Lo rei de Pèrsa [[Khosro Ier]] es depausat per una revòlta militarmilitara e fugiguèt a [[Constantinòble]] per demandar deajuda.
* [[590]] : Començament del reialme de [[Khosro II]], rei de Pèrsa. (fin en 628)
* [[591]] : L'emperaire bizantin [[Maurici Ier (emperaire bizantin)|Maurici]] tornèt establir sul tròn lo rei de Pèrsa Khosro II. En retorn, receptètrecebèt d'importantas concessions territorialas. La patz torna enteentre ambedos empèiresempèris.
* [[600]] : Los [[molin de vent|molins de vent]] sont utilizats en Pèrsa per l'[[irrigacion]].
* [[627]] : [[Eraclius]], alliat als [[Khazars]], arribèt debans [[Niniva]] e destriuguètdestruiguèt l'armada persana.
* [[632]] : Començament delreialme de [[Yazdgard III]], darrièr rei sassanida de Pèrsa. (fin en 651)
* [[632]] : Le [[califa]] [[Abou Bakr]] somet las tribús arabasaràbias revoltadas. Marchèt cap a Siria e Pèrsa en 634
* [[637]] : Los Arabs destruiguèron l'armada persana a la [[batalha d'al-Qadisiyya]].
* [[900]] : Los molins de vent arribèron de Pèrsa dins l'[[Al Andalús|Espanha]] musulmana]].
* [[975]] : Lo Persan [[Muvaffak]] escriguèt un tractatstractat dels remèdis.
* [[1048]]-1131 : [[Omar Khayyam]]
* [[1055]] : Los nomads turcs [[seldjoukides]], sunnitas, qu'èran ja fòrça dins las armadas del [[califat]] [[abbassida]] s'emparèron de [[Bagdad]] en 1055.
* [[1094]] : La sècta dels Assassins de religion [[chiisme|chiita]] es fondada en Pèrsa.
* [[1251]] : Començament de la conquèsta de Pèrsa per [[Olago Khan|Olago]], pichon filhfelen de [[Gengis Khan]] (fin en 1265).
* [[1447]] : Esclatament de l'empèireempèri de Tamerlan (Timour Lenk), [[Índia]], Pèrsa e [[Afganistan]] gagnètganhèt lorson independéncia.
* [[1502]] : [[Ismail Ier|Ismail I{{èr}}]] establiguèt la dinastia safavida en Pèrsa. Lo [[chiisme]] venguèt la religion d'Estat de la Pèrsa.
* [[1571]] : Naissença d'[[Abbas Ier lo Grand|Abbas I{{èr}} lo Grand]], [[chah]] de Pèrsa (†1629).
* [[1623]] : Abbas I{{èr}} prenguèt [[Bagdad]] als Turcs.
* [[1629]] : Mòrt d'Abbas I{{èr}}.
* [[1709]] : Los Afgans se solevèronsoslevèron contra lo poder persan e formèron un Estat afghan independent.
* [[1722]] : Començament del contraròtle afghan sursus Pèrsa.
* [[1730]] : Los Afghans son forjetats de Pèrsa.
* [[1736]] : Començament del reialme de [[Nâdir Shâh]], chah de Pèrsa, fondatorfondador de la dinastia afshar, qu'espendiguètespandiguèt l'influéncia persana en Índia. (fin en 1747)
* [[1737]] : Començament de l'occupacion persana ld'Afganistan. (finfins en 1747)
* [[1794]] : [[Agha Mohammad shah|Agha Mohammad Khan]] fondèt la dinastia Qajar (Kajar) que reinèt sursus Pèrsa fins a 1925.
* [[1811]] : Guèrra entre Pèrsa e la [[Russia]] que remportèron de victòria dins lelo Caucás.
* [[1826]] : Començament de la [[guèrre Russo Persana de 1826-1828]], Russia prenguèt de provincias armenianas. fin en 1828
* [[1901]] : Une companhiá britanica receptètrecebèt uneuna concession de foratge [[prtòlipetròli|petrolièr]] per 60 ans en Pèrsa.
* [[1934]] : Le nom d'[[Iran]] es utilizat oficialament dins las correspondéncia estrangièras.
 
61 451

cambiaments